Free Essay

Finansijska I Aktuarska Matematika

In:

Submitted By mrki321
Words 15506
Pages 63
Dragan Vugdelija Otilija Sedlak

FINANSIJSKA I AKTUARSKA MATEMATIKA - osnovni koncept za nastavu

Subotica 2008.

2

I DEO FINANSIJSKA MATEMATIKA

3

SADRŽAJ I DELA 1. PROCENTNI I PROMILNI RAČUN 2. INTERESNI (KAMATNI) RAČUN 2.1. Pojam interesa i kapitalisanja 2.2. Prost interes 2.3. Složen interes 2.3.1. Problem kamaćenja jednokratnih, sporadičnih (pojedinačnih) plaćanja 2.3.2. Problem diskontovanja jednokratnih, sporadičnih plaćanja 2.3.3. Problem izračunavanja interesa (kamate) 2.3.4. Problem izračunavanja kamatne stope 2.3.5. Problem izračunavanja broja perioda kamaćenja, odnosno odre ivanja vremenskog intervala kamaćenja 3. ESKONTOVANJE MENICA 4. KAMAĆENJE I DISKONTOVANJE VIŠEKRATNIH PERIODIČNIH PLAĆANJA (Ulozi i rente) 5. AMORTIZACIJA ZAJMOVA 5.1.Anuiteti jednaki 5.2. Anuiteti različiti 5.2.1. Otplate jednake 5.2.2. Anuiteti se menjaju po aritmetičkoj progresiji 5.2.3. Anuiteti se menjaju po geometrijskoj progresiji 5.2.4. Anuiteti heterogeno (nepravilno) različiti ili proizvoljno odre eni 5.3. Konverzija zajmova

4

1. PROCENTNI I PROMILNI RAČUN
Srazmerni račun pomoću koga direktan odnos dve veličine (tekuće i bazne, dela i celine) izražavamo tako što jednu od veličina (baznu, odnosno celinu) uzimamo kao 100 odnosno 1.000 jedinica nazivamo procentni odnosno promilni račun. Po imo do sledećih dogovora:
1% = 1/100 = 0,01; 6% = 6 ⋅ 1/100 = 6/100 = 0,06; o 1 /oo = 1/1.000 = 0,001; o 6 /oo = 6 ⋅ 1/1.000 = 6/1.000 = 0,006.

Prema ovim dogovorima odnos broja 180 i 9.000 možemo prikazati ovako:
2 : 100 = 0,02 : 1 =  2%:100% 180 : 9.000 =  20 : 1.000 = 0,002 : 1 = 20 20‰:1.000‰

Uopštimo ovaj primer i napišimo sledeću proporciju:
P : G = p : 1 ∼ G : P = 1 : p ∼ P = pG

(1)

G je oznaka za baznu velič inu, celinu ili tzv. čistu glavnicu; P je oznaka za tekuću velič inu, deo ili tzv. procentni (promilni) prinos; p je oznaka za tzv. procentnu (promilnu) stopu, i predstavlja tekuću velič inu na 1 jedinicu bazne veličine (glavnice), p se po želji i potrebi može prikazati u obliku s/100 ili s/1.000, pa tada s predstavlja prinos (tekuću velič inu) na 100 odnosno 1000 jedinica glavnice (bazne veličine).

Iz ove činjenice i dolazi naziv "procentni" odnosno "promilni" račun. Proporcija (1) služi za tzv. procentni (promilni), račun od sto, (hiljadu) jer pretpostavlja rad sa tzv. čistom glavnicom. Me utim, u praksi se javljaju i slučajevi kada je data ili se pretpostavlja glavnica zajedno sa prinosom ili glavnica po odbitku prinosa. Za takve slučajeve jednostavno formiramo izvedene proporcije (polazeći od (1)) poznate pod nazivom proporcije za procentni (promilni) račun više i niže sto (hiljadu).
G : 1 (G ± P) : (1 ± p) =  P : p

(2)

Iz (2) se po potrebi mogu dobiti:
P=
G= p( G ± P) 1± p

(3)

G ±P 1± p

(4)

5

2. INTERESNI (KAMATNI) RAČUN 2.1. Pojam interesa i kapitalisanja
Interesni ili kamatni račun je srazmerni račun zasnovan na procentnom računu, a od njega se razlikuje po tome što uključuje i vreme kao faktor. Interesni račun se koristi u poslovima regulisanja kreditnih odnosa koji nastaju izme u dužnika i poverioca. Interes ili kamata je naknada koju dužnik plaća poveriocu za korišćenje pozajmljenog novca na odre eno vreme. Interes se može obračunavati dekurzivno i anticipativno. Dekurzivno obračunavanje interesa se obavlja krajem perioda, za protekli period (unazad), na raniju (diskontovanu) vrednost, kao čistu glavnicu, pa je stoga kasnija (ukamaćena) vrednost uvećana glavnica. Odnos ranije i kasnije vrednosti pri dekurzivnom obračunavanju interesa možemo, u svrhu boljeg razumevanja, šematski prikazati na tzv. vremenskoj liniji kojom predstavljamo samo jedan obračunski period (Slika 1).

Slika 1

Proces kamaćenja

Račun "od sto" Račun "više sto"

Proces diskontovanja
G I G+I je oznaka za čistu glavnicu; je oznaka za interes ili kamatu; je oznaka za uvećanu glavnicu (glavnicu uvećanu za interes).

Anticipativno obračunavanje interesa se obavlja početkom perioda, za period unapred, na kasniju vrednost kao čistu glavnicu, pa je stoga ranija vrednost umanjena glavnica (Slika 2).

Slika 2

6

Proces kamaćenja

Račun "niže sto" Račun "od sto"

Proces diskontovanja

Kada je reč o dužničko–poverilačkim odnosima izme u privrednih i drugih subjekata treba reći da se kamata obračunava u odre enim vremenskim intervalima (npr. godišnje) ili po isteku perioda kamaćenja koji je ugovoren. Kamata se, zavisno od propisa ili dogovora, po obračunu ili isplaćuje posebno u dogovorenom roku ili se pripisuje glavnici radi daljeg kamaćenja. Postupak obračuna kamate i njenog pripisivanja glavnici naziva se kapitalisanje. Pojam kapitalisanja se u praksi komplikuje zbog različitih varijanti zadatih (propisanih, ugovorenih ili dogovorenih) kamatnih stopa o čemu će u nastavku biti reči detaljnije. Obračun kamata, bez obzira da li se vrši dekurzivno ili anticipativno, mora biti zasnovan na sledećim principima: 1) Princip zajedničkog roka, što znači da novčani iznosi, ili druge veličine koje se koriste umesto njih, radi uporedivosti moraju biti svedeni (kamaćenjem ili diskontovanjem) na isti rok. 2) Princip ekvivalencije odnosno jednakosti uplata i isplata svedenih na isti rok. Oblast matematike koja za predmet izučavanja ima interesni račun i modalitete njegove primene nazivamo finansijska matematika. Primetimo da zadatak finansijske matematike nije odre ivanje uslova uspostavljanja dužničko–poverilačkih odnosa, već korektno matematičko rešavanje problema nastalih u dogovoreno (ugovoreno) ili zakonski uspostavljenim dužničko–poverilačkim odnosima.

2.2. Prost interes
Interes koji se svakog perioda računa na istu glavnicu je konstantna veličina i naziva se prost interes. U svrhu formiranja odgovarajućih obrazaca za obračun kamate, uvodimo sledeće oznake: je oznaka za interesnu (kamatnu) stopu i predstavlja interes (kamatu) na 1 novčanu jedinicu (npr. 1 dinar) glavnice, za 1 period (najčešće za 1 godinu); g je oznaka za vreme izraženo u godinama. Tako npr. ako je potrebno izračunati kamatu za 3 godine onda je g = 3, za 5 meseci g = 5 , a za 78 dana g = 78 (za prostu godinu) ili p 12 365 78 g= 366

(za prestupnu godinu);

K

Kg I

je oznaka za raniju (početnu) ili diskontovanu vrednost; je oznaka za kasniju (krajnju) ili ukamaćenu vrednost (vrednost K posle g godina); je oznaka za ukupnu kamatu ostvarenu u periodu od g godina, pri čemu je I = Kg

- K,

a

I g

je

kamata u jednom periodu (godini), inače konstantna veličina zbog obračuna proste kamate, tj. važi:

7

I1 = I2 = ... =

I . g

Prema uvedenim oznakama i proporciji G : P = 1 : p, za dekurzivno obračunavanje interesa biće: G = K, I P = , pa će dalje biti: g K: I I =1:p⇒ = Kp, g g

tj.
(5)

I = Kpg Kg = K (1 + pg) Kg = K + I = K + Kpg

(6)

Može i ovako:

I1 = Kp, I2 = Kp, ..., Ig = Kp I=

∑ Ij =g ⋅ Kp = Kpg j =1

g

Primer 1.

Obračunati 20% interesa na iznos od 18000 din. za vreme od: a) 7 godina; b) 5 meseci; c) 73 dana; d) 7 godina i 73 dana.

Rešenje: c) g= 73 365
73 = 360 din. 365

I = 18000 ⋅ 0,1 ⋅

Kamata za 1 dan je 365-ti ili 366-ti deo godišnje kamate. Kg = K + I = 18360 din. Kamata u jednoj godini iznosi: I 360 = = 1800 din. 73 g 365

d) g=7 73 365

73 ) = 12960 din. 365 Kg = K + I = 30960 din. I = 18000 ⋅ 0,1 ⋅ (7 + I 12960 = = 1800 din. 73 g 7+ 365

Ako je obračunavanje kamate anticipativno, jednostavnije je koristiti izvedenu proporciju za tj. proporciju: (G - P) : (1 - p) = P : p pri čemu je, s obzirom na definiciju anticipativnog obračunavanja interesa i uvedenih oznaka:
G : P = 1 : p,

8

G - P = K; P =

I g

pa je dalje:
K : (1 - p) = pg 1− p Kg = K + I = K + K ⋅ pg 1− p I I :p⇒ (1 - p) = Kp g g

I=K⋅

(7)

 pg  Kg = K 1 +  1− p    

(8)

Može i ovako:
I1 = K ⋅ I= g p p p ; I2 = K ⋅ , ..., Ig = K ⋅ 1− p 1− p 1− p

∑ Ij = gK j =1



I p pg =K⋅ , zbog I1 = I2 = ... = 1− p 1− p g

a može i ovako:
I1 = (K + I I I ) p, I2 = (K + )p, ..., Ig = (K + )p g g g g I=

∑ Ij = g ⋅ (K + g ) p = Kpg + pI j =1

I

I (1-p) = Kpg ⇒ I = K ⋅ K+ I g

pg 1− p

je vrednost

K

krajem perioda, tj.

iznos na koji se (prema definiciji anticipativnog
K+ I g

obračunavanja interesa) računa kamata u jednom periodu, pa se je K umanjena glavnica.

tretira kao čista glavnica, dok

2.3. Složen interes
2.3.1. Problem kamaćenja jednokratnih, sporadičnih (pojedinačnih) plaćanja Interes koji se svakog perioda računa na uloženu sumu (glavnicu) i na dospeli interes iz ranijih perioda naziva se interes na interes ili složen interes. Polazeći od ranije usvojenih oznaka, za dekurzivno obračunavanje složenog interesa važi: je ukamaćena vrednost godine, dok je I1, interes u prvoj godini.
K 2 = K 1 + I2 = K 1 + K1 ⋅ p ⋅ 1 = K 1 (1+p) = K(1+p) I2
2

K 1 = K + I1 = K + K ⋅ p ⋅ 1 = K (1+p)

K

novčanih jedinica (npr. din) na kraju prve

je ukamaćena vrednost K din na kraju druge godine, dok je

interes u drugoj godini.
K3 = K(1+p) itd.
3

Dalje će po analogiji biti: Zaključujemo da važi:

9

Kg = K(1+p) , g ∈ N 1+p

g

(9)

je ukamaćena vrednost jednog dinara za jednu godinu uz kamatnu stopu p.

Dalje zaključujemo da K1,K2,...,Kn predstavljaju članove geometrijskog niza sa količnikom 1+p. Za anticipativno obračunavanje interesa važi: p –1 = K(1 – p) 1− p p –2 = K(1 – p) K2 = K1 + I2 =K1 +K ⋅ 1− p K1 = K + I1 =K +K ⋅ Kg = K(1–p) , p < 100%
–g

(10)

(9) i (10) bi se moglo prikazati objedinjeno ovako:
Kg = K(1±p)±g,

pri čemu bi se znak

+

koristio za dekurzivno, a znak



za anticipativno obrčunavanje

interesa. Koristeći savremene tehnike (računare) računanju numeričke vrednosti izraza (1±p)±g, odnosno (1 ± p ) m g , za željene vrednosti p i g možemo brzo i lako izračunati. U praksi se mogu naći sada već zastarele tablice izračunatih vrednosti za ove izraze za odre ene vrednosti p i g. Prema ovim g g g g tablicama je Kg = K ⋅ Ip , K = Kg ⋅ IIp ( Ip i IIp označavaju broj tablice u kojoj se nalazi željeni broj). Prikazani postupak konstrukcije formule (9) podrazumeva broj godina izražen celim brojem i godišnje kapitalisanje. Me utim, kamata se u praksi retko obračunava za ceo broj godina, već najčešće za vremenski period koji je kombinacija odre enog broja godina i odre enog broja dana. Nadalje, složenost odnosa u savremenom poslovanju i sloboda ugovaranja uslova kamaćenja iskomplikovali su pojam kapitalisanja, nominalne stope i godine kao osnovnog perioda za obračun kamate. U praksi se nameće potrebna rešavanja problema češćeg kapitalisanja od godišnjeg i obračuna kamate za vremenski period koji je manji od perioda u kome se obavlja jedno kapitalisanje. Ako je p oznaka za nominalnu (datu, uglavnom godišnju) kamatnu stopu i ako je m oznaka za broj kapitalisanja u jednoj godini, onda se postupkom koji važi za formiranje formule (9) dolazi do jednačine (formule):
Kg = K(1+p/m) mg , mg ∈ N

(11)

Izraz p/m se naziva relativna kamatna stopa. 1+p/m je ukamaćena vrednost jednog dinara za 1 period kapitalisanja, uz stopu p/m.

Odgovarajuća formula za anticipativno obračunavanje interesa je:
Kg = K(1–p/m)
–mg

, p/m < 100%

(12)

Primer 2.

Pozajmljen je iznos od 1.000 din. na 5 godina, uz 18% kamate godišnje i kapitalisanje: a) godišnje,

10

b) polugodišnje (semestralno), c) tromesečno (kvartalno), d) mesečno. e) dnevno. Koliko dužnik treba da vrati poveriocu?

Rešenje:
K = 1.000; g = 5; p=18% = 0,18.

a) b) c)

m = 1, 1 5 5 Kg = 1.000 ⋅ (1+0,18/1) ⋅ = 1.000 ⋅ 1,18 = 2.287,76 din; m = 2, Kg = 1.000 ⋅ (1+0,18/2)2 ⋅ 5 = 1.000 ⋅ 1,0910 = 2.367,36 din; m = 4, Kg = 1.000 ⋅ (1+0,18/4)4 ⋅ 5 = 1.000 ⋅ 1,04520 = 2.411,71 din; m = 12, 12 5 60 Kg = 1.000 ⋅ (1+0,18/12) ⋅ = 1.000 ⋅ 1,015 = 2.443,22 din; m = 365, 365 5 Kg = 1.000 ⋅ (1+0,18/365) ⋅ = 2.459,06 din;

d) e)

Ovo je ilustrativni primer, a u praksi je period kamaćenja odre en datumima. Da je to učinjeno u ovom primeru onda bi jedna ili dve godine bile prestupne, pa bi rezultati bili nešto drugačiji. Kažimo još i to da kamatna stopa za periode kapitalisanja, kraće od jedne godine ne mora nastati deljenjem godišnje stope sa m; ona jednostavno može kao takva biti zadata, tj. data kao polugodišnja, tromesečna, mesečna ili dnevna. U takvom slučaju se (11) može prikazati u obliku:
K g = K ⋅ (1 + p N ) n (11a)

n je oznaka za broj obračunavanja kamate sa nominalnom stopom pN Uočimo da sa češćim kapitalisanjem zbog upotrebe relativne kamatne stope, ukamaćena vrednost, za isto vreme, biva sve veća, zatim da je to povećanje sve manje i da nije teško pretpostaviti da ukamaćena vrednost ima graničnu vrednost za slučaj da broj kapitalisanja u jednoj godini teži u beskonačno. Reč je tada o tzv. kontinuelnom kapitalisanju, pri kojem vremenski interval izme u dva kapitalisanja teži nuli, za razliku od kapitalisanja kao što su ona u 1. primeru pod a) do e) koje tretiramo kao diskontinuelna. U slčaju da je obračunavanje interesa anticipativno ukamaćena vrednost za Primer 2. bi bila: a) 2.697,31; b) 2.567,95; c) 2.511,50; d) 2.460,15. Dalje zaključujemo da, ako je kapitalisanje kontinuelno, onda broj kapitalisanja teži u beskonačno u bilo kom konačno datom vremenskom intervalu, a ne samo u jednoj godini (ovo ima veze sa činjenicom da ∞ podeljeno sa konačnim brojem daje za rezultat ∞). Neka je pN oznaka za datu, nominalnu kamatnu stopu (ona može biti i godišnja p) i neka je n oznaka za odgovarajući broj perioda na koje se odnosi pN, tada će biti:
Kg = K lim (1±pN/m) ±mn m→∞ 11

Kg = K ⋅

m / PN → ∞

lim

((1 ± p

N

/ m ) ± m / pN

)

np N

K g = K ⋅ e npN

(13)

Specijalno za pN=p, biće n=g i:
Kg = K ⋅ e gp (13a)

Kontinuelno kapitalisanje može i ima smisla da se primeni u analizi kretanja mnogih prirodnih i društvenih procesa, a možda bi ga trebalo i imalo smisla primeniti i u slučaju obračuna kamata. Koristeći podatke iz 2. primera za slučaj kontinuelnog kapitalisanja dobije se:
Kg = 1.000 ⋅ e
5⋅0,18

= 2.459,60 din,

dok bi se (radi pore enja) za slučaj obračuna prostog interesa dobilo:
Kg = 1.000 ⋅ (1 + 0,18 ⋅ 5) = 1.900 din.

Kamatnu stopu pc kojom se sa m obračuna kamate u jednoj godini postiže isti efekat (ista ukamaćena vrednost) kao sa jednim obračunom kamate sa godišnjom stopom p, nazivamo konformna kamatna stopa, a dobijamo je iz jednačine:
(1+ pc ) = 1 + p ⇒ pc = (1 + p) m 1/m

–1

(14)

a za slučaj kontinuelnog kapitalisanja važi: epc = 1 + p ⇒ pc = ln(1+p)
(14a)

pri čemu, u ovom obrascu pc znači godišnju stopu kojom bi se kontinuelnim kapitalisanjem za isto vreme ostvario isti efekat koji bi se postigao godišnjim kapitalisanjem sa stopom p. U slučaju koji predstavlja 2. primer biće:
a) m = 1, p = 0,18 = 18%; pc = 1,18
1/2 1/1

– 1 = 0,18 = 18%

b) m = 2, pc = 1,18 – 1 = 8,6278% < p/2 = 9% je stopa kojom za 5 godina polugodišnjim obračunom kamate 1.000 din. poraste na 2287,76 din tj. na iznos koji bi se dobio godišnjim obračunom kamate sa 18% godišnje. c) m = 4, pc = 1,18
1/4

– 1 = 4,2246636% < p/4 = 4,5% – 1 =1,388843% < p/12 = 1,5% – 1 = 0,0453567% < p/365

d) m = 12, pc = 1,18

1/12

e) m = 365, pc = 1,18

1/365

f) m → ∞, pc = ln 1,18 = 16,5514438% < p = 18%

Ova poslednja stopa pokazuje koliko bi trebalo da bude godišnja stopa da bi se kamata obračunavala kontinuelno, a krajnji efekat želeo isti kao jednim obračunom kamate godišnje uz p=18%. U vezi sa konformnom kamatnom stopom u praksi nastaje i ova situacija: U datom periodu (konačnom) kapitalisanja (koje ne mora biti godišnje) sa relativnom stopom p/m, iz odre enih razloga, želi se više puta (npr. s puta) obračunati kamata, ali tako da se u tom periodu ostvari isti

12

efekat koji bi se postigao jednim obračunom kamate sa stopom p/m. Ovo se ne može ostvariti stopom p/m podeljenom sa s, već sa odgovarajućom konformnom kamatnom stopom pc, koja se dobije iz jednačine:
(1 + pc) = 1 + p/m ⇒ pc = (1 + p/m) s 1/s

–1

(15)

a za slučaj kontinuelnog kapitalisanja važi: e pc = 1 + p / m ⇒ p c = ln (1 + p / m)

(15a)

pri čemu u ovom obrascu, pc znači kamatnu stopu kojom se uz kontinuelno kapitalisanje postigne isti efekat kao jednim obračunom kamate sa relativnom stopom p/m u datom konačnom periodu kapitalisanja. Na ovaj način su rešeni i problemi obračuna kamate za vremenski period kraći od jednog punog perioda datog kapitalisanja, tj. manji od m–tog dela godine, izuzev za odre en broj dana, zbog toga što ni dve uzastopne godine, ni dva uzastopna polugodišta, ni dva uzastopna tromesečja, pa ni dva uzastopna meseca ne moraju sadržati isti broj dana. Ovaj problem možemo rešiti na sledeći način: 1) Ako je izme u dužnika i poverioca dogovorena, ugovorena ili zakonski propisana upotreba konformne kamatne stope, onda će biti:
Kg = K(1 + p / m) d1 / s1 + mg + d2 / s2

(16)

pri čemu je 0 ≤ d1 < s1; 0 ≤ d2 < s2; zatim d1 je oznaka za broj dana, koji prethodi prvom celom periodu datog kapitalisanja, za koji treba obračunati kamatu; s1 je oznaka za ukupan broj dana u periodu kapitalisanja kome pripada d1. d2 je oznaka za broj dana, koji sledi posle poslednjeg celog perioda datog kapitalisanja, za koji treba obračunati kamatu; s2 je oznaka za ukupan broj dana u periodu kapitalisanja kome pripada d2. 2) Ako je dogovorena, ugovorena ili propisana upotreba prostog interesa za vremenske periode koji su kraći od punog perioda datog kapitalisanja, onda važi:
Kg = K(1+p ⋅ d1 d mg )(1 + p/m) (1+p⋅ 2 ) dg1 dg 2

(17)

pri čemu je 0 ≤ d1 < dg1; 0 ≤ d2 < dg2. dg1 je oznaka za broj dana u godini kojoj pripada d1, dg2 je broj dana u godini kojoj pripada d2 (dg1 i dg2 mogu biti 365 ili 366). 3) Ako je dogovoreno, ugovoreno ili propisano kontinuelno kapitalisanje, onda važi:
K g = K ⋅ e p( d1 / dg1 + g + d2 / dg2 )

(18)

Primetimo da za d1=d2=0, obrasci (16) i (17) postaju (11), a (18) postaje (13a).
Primer 3.

16.2.2008. godine dato je na kamaćenje 8.000 din uz 16% kamate godišnje. Sa kojim iznosom će se raspolagati na dan 17.9.2011. godine ako je kapitalisanje: a) godišnje,

13

b) c) d) e) f) i ako se

polugodišnje, tromesečno, mesečno, dnevno i kontinuelno,

1) upotrebljava konformna kamatna stopa, 2) upotrebljava kombinacija prostog i složenog interesa. a) Rešenje: 319/366+2+260/365 1) Kg = 8.000 ⋅ 1,16 = 13.617,64 din. 2 2) Kg = 8.000 (1+0,16⋅ (319/366)) ⋅ 1,16 (1+0,16⋅(260/365)) = 13.663,98 din.
1) Kg = 8.000 ⋅ 1,08 = 13.892,34 din. 2) Kg = 8.000(1+0,16 ⋅ (135/366)) ⋅ 1,086 ⋅ (1+0,16 ⋅ (79/365)) = 13.909,78 din. 1) Kg = 8.000 ⋅ 1,04 = 14.040,60 din. 13 2) Kg = 8.000 ⋅ (1+0,16 ⋅ (44/336)) ⋅ 1,04 ⋅ (1+0,16 ⋅ (79/365)) = 14.046,98 din. 1) Kg = 8.000 ⋅ (1+0,16/12) = 14.142,50 din. 42 2) Kg = 8.000 ⋅ (1+0,16 ⋅ 13/366)) ⋅ (1+0,16/12) ⋅ (1+0,16 ⋅ (17/365)) = 14.137,52 din. Kg = 8.000 ⋅ (1+0,16/366) Kg = 8.000 ⋅ e
319 13/29+42+17/30 44/91+13+79/92 135/182+6+79/184

b)

c)

d)

e) f)

⋅ (1+0,16/365)

990

= 14.192,90 din.

0,16⋅(319/366+2+260/365)

= 14.194,69 din.

2.3.2. Problem diskontovanja jednokratnih, sporadičnih plaćanja
Transformacijom (9), (11), (11a), (13), (16), (18), (17) i (18) dobiju se odgovarajući obrasci (formule) za izračunavanje diskontovane vrednosti K: K = Kg(1+p) –g K = Kg(1+p/m) K = Kg(1+pN)
–mg

(19) (20) (21) (22) (23) (24)
–1

–n

K = Kg ⋅ e −n ⋅ pN

K = Kg ⋅ e

–g ⋅ p

K = K g ⋅ (1 + p / m) −(d1 / s1 + mg + d2 / s2 )

K = Kg ⋅ (1+p⋅(d1/ d g1 ))

–1

⋅(1+p/m)

– m⋅g

⋅ (1+p(d2/ d g2 ))

(25) (26)

K = Kg ⋅ e

- p( d1/s1 +g+d2 /s2 )

Rad sa konkretnim primerima je vrlo sličan onom koji smo imali za izračunavanje Kg, pa je obrada primera ovoga puta nepotrebna.

2.3.3. Problem izračunavanja interesa (kamate)
Interes je razlika izme u ukamaćene i diskontovane vrednosti, tj. I = Kg – K (27) Ako je poznata samo jedna od vrednosti K i Kg onda se druga izračunava prema već objašnjenim, prikazanim obrascima, a moće se ispostaviti i direktna funkcionalna veza izme u interesa s jedne i ukamaćene odnosno diskontovane vrednosti s druge strane, tj. I = f(K) odnosno I = f(Kg)

14
Za slučaj Kg=K(1+p) biće: I = K(1+p) – K ∼ I = K ((1+p) –1) ∼ K = I/((1+p) Na sličan nač in se dobiju obrasci i za druge situacije: I = K ((1 + p/m) mg g g –g g

–1)

(28)

–1)

(29) (30) (31) (32) (33) (34)

I = K ((1 + pN)n –1) I = K ( e n ⋅ pN –1) I = K (e g ⋅p

–1)

I = K ⋅ ((1 + p / m) − (d1 / s1 + mg + d2 / s2 ) − 1)

I = K ⋅ ((1+p⋅(d1/ d g1 )) ⋅(1+p/m)m⋅g ⋅ (1+p(d2/ d g2 ))–1)
I = K ⋅ ( ep( d1 / dg1 + g + d2 / dg2 ) − 1)

(35)

Na isti nač in se dobiju obrasci i za ostale situacije. Bez poteškoća se dobije i I = f(Kg). Npr. za Kg = K(1+p/m) I = Kg – K = Kg – Kg (1+p/m)
–mg m⋅g

biće:
–m⋅g

= Kg(1–(1+p/m)

) ∼ Kg =

1 1 − (1 + p / m) − m ⋅ g

(36)

Na isti nač in se mogu dobiti obrasci i za ostale slučajeve, samo je pitanje praktične koristi od takvih obrazaca.

2.3.4. Problem izračunavanja kamatne stope
Transformacijom jednačine (9) dobijamo: (1+p) = Kg/K ∼ p = (Kg/K) Slično dobijemo i sledeće: p/m = (Kg/K) pN = (Kg/K)
1/mg g 1/g

–1

(37)

–1

(38) (39) (40) (41) (42)

1/n

–1

pN = (1/n) ⋅ ln(K g/K) p = (1/g) ⋅ ln(Kg/K) p / m = (K g / K )1 /( d1 / s1 + mg + d1 / s1 ) − 1 p= ln( K g / K ) d1 / d g1 + g + d 2 / d g2

(43)

Me utim, iz (16) p nije moguće eksplicitno izraziti. Do rešenja je moguće doći samo metodima približnog računanja (npr. iterativnim metodom), ali je pitanje praktične koristi od toga, jer se problem takve vrste u praksi ne pojavljuje.
Primer 4.

16.2.2000. je dato na kamaćenje 8.000 din. Uz koju godišnju stopu će ovaj iznos porasti za 5.617,64 din. za vreme do 17.9.2000. ako je kapitalisanje: a) godišnje uz upotrebu konformne stope, b) kontinuelno? Rešenje:

15
K = 8.000; Kg = 13.617,64; m=1; g=2; s1 = 366; d1=319; s2 = 365; d2 = 260. a) p = (13.617,64/8.000) b) p =
1/(319/366 + 2 + 260/365)

–1 = 0,16 = 16%

ln(13.617,64 / 8.000 ) = 0,14842 = 14,842% 319 / 366 + 2 + 260 / 365

Primer 5.

Uz koju mesečnu stopu će se bilo koji iznos koji iznos dat na kamaćenje 15.2.2004. utrostručiti za 67 dana, tj. do 22.4.2004. ako se podrazumeva: a) upotreba konformne kamatne stope, b) kontinuelno kapitalisanje? Rešenje:
Kg = 3 ⋅ K a) K (1+pM) pM = 3 b) pM =
Primer 6.
14/29+1+22/30

=3⋅K

1/(14/29+1+22/30)

–1 = 64,17177%

K ⋅ e pM (14 / 2 +1+ 22 / 30) = 3 ⋅ K ln 3 = 49,5743% 14 / 29 + 1 + 22 / 30

Uz koju dnevnu stopu će se realizovati uslovi iz 5. primera?
a) b)

Rešenje: 67 K(1+pd) = 3 ⋅ K pd = 31/67 –1 = 1,653237%
K ⋅ e 67⋅ pd = 3 ⋅ K pd = (ln3)/67 = 1,639719%

2.3.5. Problem izračunavanja broja perioda kamaćenja, odnosno odre ivanja vremenskog intervala kamaćenja
Ovaj problem se svodi na odre ivanje vremenskog perioda (intervala) koji protekne od dana ulaganja (pozajmljivanja) do dana podizanja (vraćanja) tj. vremenskog perioda u kojem je neki iznos bio pod kamaćenjem. Iz (9) se eksplicitno može izraziti broj perioda koji predstavlja vreme kamaćenja. (1+p) = Kg/K, g ⋅ ln(1+p) = ln(Kg/K), g= Sličnim postupkom se dalje dobije: mg = ln( K g / K ) ln(1 + p / m) ln(K g / K ) ln(1 + p ) g (44)

(45)

n=

ln( K g / K ) ln(1 + pN )

(46)

16

n=

ln(K g / K ) pN ln(K g / K ) p

(47)

g=

(48)

Za ostale situacije (16), (17) i (18) nije moguće dati eksplicitni oblik, ali ćemo pokazati mogućnost rešavanja konkretnih problema i za takve slučajeve.
Primer 7.

Za koje vreme će iznos od 8.000 din. uložen 16.2.2000. porasti, uz 16% kamate godišnje, na: a) 13.617,64 din uz godišnje kapitalisanje i upotrebu konformne kamatne stope za nepotpune periode; b) 13.663,98 din uz godišnje kapitalisanje i upotrebu prostog interesa za nepotpune periode; c) 14.194,69 din. uz kontinuelno kapitalisanje? Rešenje: K = 8.000, Kg = 13.617,64, p = 0,16 8.000 din ukamaćeno do kraja 2000. godine tj. do prvog obračuna kamate, iznosi:
8.000 ⋅ 1,16
319/366

a)

= 9.104,80 din.

Dalje se pitamo, koliko godina treba kamatiti 9.104,80 din da bi se raspolagalo sa 13.617,64 din, tj. ln(13 .617,64 / 9.104,80 ) = 2,712328766. ln 1,16 Znač i, traženi dan kraja vremena kamaćenja se nalazi u 2003. godini, a broj dana kamaćenja u 2003. godini dobije se ovako: 9.104,80 ⋅ 1,16g = 13.617,64; g= 0,712328766 ⋅ 365 = 260 dana Prema tome sa 13.617,64 din će se pri uslovima pod a) raspolagati 17.9.2003. godine. Ovo se može uraditi i kraće, ovako: 8.000 ⋅ 1,16 = 13.617,64 ln(13 .617,64 / 8.000 ) g= = 3,583913465. ln 1,16 3,583913465–319/366 = 2,712328766 0,712328766 ⋅ 365 = 260 g b)

Postupa se slič no kao pod a) 8.000 ⋅ (1+0,16 ⋅ (319/366)) = 9.115,63 din. ln(13 .663,98 / 9115,63 ) g= = 2,72721024. ln 1,16 Dalje se, s obzirom na kombinaciju prostog interesa, radi ovako: 9.115,63 ⋅ 1,16 = 12.265,99 din je ukamaćena vrednost na dan 31.12.2002. godine, pa će biti: 12.265,99 ⋅ (1+0,16⋅(d2/365)) = 13.663,98
 13.663,98  365 − 1 ⋅ d2 =  = 260 dana.  12.265,99  0,16 Znač i poslednji dan kamaćenja je 17.9.2003. U ovom slučaju nije moguć kraći postupak.
2

Primer 8.

Na koje vreme je dana 15.2.2000. pozajmljeno 1.000 din, ako dužnik treba da vrati 1.185,96 din i ako se računa 8% kamate mesečno uz upotrebu konformne kamatne stope?

17

Rešenje:
1.000 ⋅ 1,08M = 1.185,96 ln(1.185,96 / 1.000 ) M= = 2,216089734 meseci ln 1,08 2,216089734 – 14/29 = 1,73333113 meseci 0,73333113 ⋅ 30 = 22 dana

Objašnjenje: od 2,216 meseci je oduzeto 14 dana u februaru, tj. 14/29 meseci, zatim je od 1,73333 meseci oduzet 1 mesec (mart), pa ostatak od 0,73333 meseci čini 22 dana u aprilu.
Prema tome, dužnik treba da vrati pozajmljeni novac sa kamatom zajedno dana 22.4.2000.
Primer 9.

Dana 22.04.2000. dužnik je vratio 64,975% više nego što je pozajmio. U periodu dogovaranja kamata se računala 0,75% dnevno. Kada je pozajmljen novac? Rešenje: Kg = K + 0,64975K = 1,64975K d K ⋅ 1,0075 = 1,64975 K, ln 1,64975 = 67 d= ln 10075 , Prema tome, novac je pozajmljen 15.02.2000. godine.

3. ESKONTOVANJE MENICA
Menica je hartija od vrednosti sa zakonski odre enom formom, a služi u poslovima regulisanja dužničko–poverilačkih odnosa, kao sredstvo obezbe enja kredita, kao sredstvo obezbe enja plaćanja i kao sredstvo (instrument) plaćanja. Ako menica sadrži nalog (naredbu) izdavaoca (trasant) izdat (upućen) drugom licu (trasat), kod koga izdavalac ima (ili treba da ima) pokriće ili mogućnost zaduženja, da u odre eno vreme isplati trećem licu (remitent) sumu novca upisanu na menici, onda je reč o tzv. trasiranoj ili vučenoj menici. Kaže se: 1) dužnik (trasant) trasira (izdaje i potpisuje) menicu koju predaje poveriocu (remitentu) kao garanciju da će dug biti isplaćen na dan dospeća menice; 2) poverilac (prodavac robe) vuče na svoga dužnika (kupca) menicu koju ovaj akceptira (potpisuje).
Primer:

Fabrika bicikla "Partizan" Subotica prodala je odre enu količinu bicikla preduzeću "Metal" Banja Luka i za prodatu robu dostavlja fakturu. "Metal" prema dogovoru sa FB "Partizan" ne plaća isporučenu robu odmah, već 7.9.1987. izdaje menicu na iznos od 23.169.888 din. sa rokom dospeća 2.12.87. Ovom menicom "Metal" daje nalog Privrednoj banci, Sarajevo – Osnovna banka Banja Luka da 2.12.87. isplati FB "Partizan" sumu označenu na menici. U ovom primeru važi sledeće: "Metal" – Banja Luka je trasant; FB "Partizan", Subotica je remitent; Privredna banka Sarajevo – Osnovna banka Banja Luka je trasat, a ako potpisom menice jamči (garantuje) plaćanje, onda je i avalista (menično jemstvo = aval).

18

Ako menica sadrži bezuslovno obećanje (obavezu) da će biti isplaćena suma novca upisana na menici, onda je reč o tzv. sopstvenoj menici, u kojoj su trasant i trasat isto lice. Ako menica sadrži samo potpis trasanta, a remitent je ovlašćen da ispuni menicu, shodno ugovoru o meničnom poslu, tj. poslu zbog koga se menica i izdaje, onda je reč o tzv. blanko menici. U našoj praksi, kada su u upotrebi, uglavnom se koriste trasirane menice, pa će dalje biti reči samo o njima. Iznos na koji glasi menica se naziva nominalna vrednost ili menični iznos. Smatra se prirodnim da prodavac robe zahteva od kupca da menicu potpiše na takav iznos koji će obuhvatiti vrednost robe po fakturi uvećanu za kamatu za vreme od izdanja menice do dana dospeća menice, tj. do konačne isplate duga (podrazumevajući da je menica izdata na dan kada je dug trebalo platiti po fakturi). Kamata koja se obračunava u poslovanju s menicama naziva se eskont. Prema tome prirodno je nominalnu vrednost tretirati kao uvećanu glavnicu, a vrednost meničnog posla kao čistu glavnicu. Eskontovati menicu znači kupiti je, a diskontovati, prodati je pre njenog roka dospeća. Kada imalac menice podnese menicu na eskontovanje da bi svoje potraživanje po meničnom poslu ostvario pre roka dospeća menice kaže se da je izvršeno tzv. indosiranje menice, tj. da je izvršeno prenošenje prava po menici na neko drugo lice – indosatora. Imalac menice koji svoja prava prenosi na indosatora naziva se indosant, pri čemu je remitent prvi indosant. Indosiranje se vrši uz izjavu indosanta, koja se najčešće daje na pole ini menice a koja se naziva indosament ili indosman. Ako je izvedeno indosiranje, onda će kupac robe (dužnik) svoj dug, po isteku roka dospeća menice, isplatiti indosatoru, umesto prodavcu (poveriocu, remitentu). Vrednost koju banka (ili neki drugi kupac menice) isplaćuje za eskontovanu menicu nazivamo diskontovana vrednost menice, koja je od nominalne vrednosti manja za kamatu (eskont) računatu za vreme koje protekne od dana eskontovanja do dana dospeća menice. Eskont je najveći ako je menica eskontovana na dan njenog izdavanja, a smanjuje se sa smanjenjem broja dana koji preostaju do dana dospeća menice. Reeskontovati menicu, znači eskontovati već eskontovanu menicu. Obično poslovne banke eskontuju menice svojih komitenata, a nacionalne banke reeskontuju menice poslovnih banaka. Prema zakonu o menici dužnik treba da isplati menični iznos najkasnije dva dana po dospeću menice ili da drugačije reguliše svoju obavezu. Jedan od načina regulisanja menične obaveze je prolongacija duga izdavanjem nove menice. Ukoliko dug nije regulisan u pomenutom roku, vrši se protest menice kod nadležnog suda. Pored eskonta u poslovanju sa menicama mogu se obračunavati provizija i troškovi. Usvojimo da se provizija računa procentnim (promilnim) računom od nominalne vrednosti menice kao čiste glavnice, a troškovi u fiksnom novčanom iznosu. Visoka inflacija je uverila ljude koji se u praksi bave menicama da je potrebno nominalnu vrednost menice tretirati kao uvećanu glavnicu pri izračunavanju eskonta, tako da je i Sporazumom banaka o politici kamatnih stopa predvi en složeni kamatni račun "više sto" kod obračuna eskonta prilikom eskontovanja menica. Usvojimo sledeće oznake: NV je oznaka za nominalnu vrednost menice (menični iznos);

19

VMP je oznaka za vrednost meničnog posla (fakturna vrednost robe ili usluge); DV je oznaka za diskontovanu vrednost menice; Ê je oznaka za ukupnu kamatu sadržanu u nominalnoj vrednosti menice; E je oznaka za iznos eskonta koji banka (ili neki drugi kupac menice) odbija od nominalne vrednosti menice pri eskontovanju menice; Ê–E je oznaka za deo eskonta koji ostaje imaocu menice; ˆ d je oznaka za broj dana koji protekne od dana izdavanja do dana dospeća menice; d je oznaka za broj dana koji protekne od dana eskontovanja do dana dospeća menice; ˆ − d je oznaka za broj dana koji protekne od dana izdavanja do dana eskontovanja menice; d p je oznaka za eskontnu stopu (godišnju). Ako je
ˆ d=d

, onda je Ê = E i VMP = DV.

Koristeći obrasce iz složenog kamatnog računa dobijemo sledeće formule za obračun eskonta pri eskontovanju menica i utvr ivanje veza izme u nominalne vrednosti menice, vrednosti meničnog posla i diskontovane vrednosti menice:
NV = VMP (1 + p) d/dg
ˆ

(49)

VMP = NV(1+ p)-d /dg DV = VMP(1 + p)(d - d)/dg
ˆ

ˆ

(49a) (50)

(50a)

Deljenjem (49) sa (50) dobije se:
NV/DV = (1+p) d/dg ∼ NV = DV (1+p)

d/dg

(51) (51a) (52)

DV = NV ⋅ (1+p) Ê = NV – VMP

–d/dg

Zamenom (49) u (52) dobije se:
ˆ ˆ E = VMP ⋅ ((1 + p )d/dg − 1)

(52a)

Zamenom (49a) u (52) dobije se:
ˆ ˆ E = NV ⋅ 1 − (1 + p ) -d/dg

(

)

(52b) (53)

E = NV – DV

Zamenom (51) u (53) se dobije:
E = DV ⋅ (1 + p) d/dg − 1

(

) )

(53a)

Zamenom (51a) u (53) se dobije:
E = NV ⋅ 1 − (1 + p) -d/dg Ê – E = DV – VMP

(

(53b) (54)

20
)

ˆ E − E = VMP ⋅  (1 + p) (d - d)/dg − 1    

(54a)

ˆ E − E = DV ⋅ 1 − (1 + p)

(

) (d -d)/dg

)

(54b)

U formulama u kojima se javlja NV, radi pojednostavljenja, se pod NV podrazumeva menični iznos umanjen za proviziju i troškove, ako ih ima.

4. KAMAĆENJE I DISKONTOVANJE VIŠEKRATNIH PERIODIČNIH PLAĆANJA
Pod periodičnim plaćanjem podrazumevamo plaćanja (uplate i isplate) izvršena u jednakim vremenskim razmacima, u jednakim iznosima ili iznosima me u kojima postoji jedinstvena matematička veza (funkcionalna zavisnost) koja omogućuje njihovo kamaćenje i diskontovanje jednom jedinstvenom formulom, a ne samo pojedinačno kao kod sporadičnih jednokratnih plaćanja koja se javljaju u nepravilno različitim iznosima ili u različitim vremenskim razmacima. Kao periodična plaćanja se najčešće javljaju ulozi, rente i anuiteti, a me u njima najviše anuiteti, pa ćemo zbog toga njima posvetiti posebno poglavlje. Kada je reč o veličini, najčešće susrećemo periodično jednaka plaćanja, a re e takva, koja rastu ili opadaju prema nekoj od matematičkih zakonitosti poput aritmetičkih i geometrijskih progresija. Periodika plaćanja ne mora da se poklapa sa periodikom kapitalisanja. U praksi susrećemo i takva, a naročito plaćanja koja se vrše češće od kapitalisanja. Zavisno od praktične potrebe periodična plaćanja se kamate ili diskontuju u svrhu iznalaženja zbira njihovih ukamaćenih ili diskontovanih vrednosti. Problematika periodičnih plaćanja je tema za čitavu knjigu, ali s obzirom na značaj u praksi ovom prilikom prikazujemo (pored posebne teme o anuitetima) samo formiranje sume ukamaćenih i sume diskontovanih vrednosti periodično jednakih plaćanja, pri čemu se periodika plaćanja poklapa sa periodikom kapitalisanja ili su plaćanja češća od kapitalisanja, podrazumevajući primenu konformne kamatne stope. Usvojimo sledeće oznake: P je oznaka za periodična plaćanja, koja izme u ostalog mogu biti: ulozi U, rente R i anuiteti A. Ulozi su plaćanja koja periodično deponujemo u svrhu raspolaganja odre enog iznosa novca po isteku nekog vremenskog perioda. Rente su plaćanja koja ulagač jednokratnog iznosa (mize) prima po osnovu uloženog iznosa. Anuiteti su plaćanja koja zajmoprimalac periodično plaća u svrhu otplate duga. s je oznaka za broj periodičnih plaćanja u jednom periodu kapitalisanja i poklapa se sa brojem obračuna kamate koja se želi izvršiti sa konformnom kamatnom stopom u jednom periodu datog kapitalisanja. Sg je oznaka za sumu ukamaćenih vrednosti periodičnih plaćanja P (najčešće uloga U) formiranu jedan period posle poslednjeg plaćanja. So je oznaka za sumu diskontovanih vrednosti periodičnih plaćanja (najčešće rente R) formiranu jedan period pre prvog plaćanja. Prikazaćemo na vremenskoj liniji odnos smg plaćanja u g godina i stanja Sg odnosno S0 (Slika 3).
Slika 3

21

Na osnovu pretpostavki i usvojenih oznaka dobijamo (počevši od poslednjeg plaćanja) Sg = P(1+p/m)1/s + P(1+p/m)2/s + ... + P(1+p/m)smg/s Sabirci u izrazu na desnoj strani ove jednakosti predstavljaju članove geometrijskog niza, u kome je prvi član P(1+p/m)1/s, a količnik (1+p/m)1/s. Izračunati Sg znači naći zbir prvih smg članova pomenutog niza, pa će dalje biti: Sg = P(1+p/m)1/s ⋅ odnosno: Sg = P ⋅
(1 + p / m)mg − 1 1 − (1 + p / m) −1/ s
((1 + p / m)1/ s )smg − 1 (1 + p / m)1/ s − 1

(55)

Re e je u upotrebi suma ukamaćenih vrednosti periodičnih plaćanja koja se formira na dan poslednjeg plaćanja tj: Ŝg = Sg(1+p/m)–1/s = P na sličan način dobijamo: So = P(1+p/m)–1/s +P(1+p/m)–2/s + ... + P(1+p/m)–smg/s. So = P(1+p/m)–1/s ⋅ ((1 + p / m) So = P ⋅
1 − (1 + p / m)−mg (1 + p / m)1/ s − 1
−1/ s smg

(1 + p / m)mg − 1 (1 + p / m)1/ s − 1

(56)

)

−1

(1 + p / m) −1/ s − 1

(57)

Re e je u upotrebi suma diskontovanih vrednosti periodičnih plaćanja koja se formira na dan prvog plaćanja, tj.: Ŝo = So(1+p/m)1/s = P ⋅
1 − (1 + p / m) −mg 1 − (1 + p / m) −1/ s

(58)

Za slučaj kontinuelnog kapitalisanja važi: enpN − 1 Sg = P ⋅ − pN

(59)

1− e

s

pri čemu je s oznaka za broj periodičnih plaćanja u jednom periodu za koji važi nominalna (data) stopa pN.

22

So= P ⋅

1 − e −npN e pN / s − 1

(50)

za pN=p i n=g biće: Sg= P ⋅ So= P ⋅ epg − 1 1 − e −p / s 1 − e −pg ep / s − 1

(61)

(62)

Po potrebi se iz (55) ako je poznato Sg može izračunati P, ovako:
1 − (1 + p / m) −1/ s (1 + p / m)mg − 1

P = Sg ⋅

(55a)

Na isti način se P može dobiti i iz ostalih jednačina (56) do (62). Polazeći od objašnjenih simbola (oznaka) g, m, i s zaključujemo sledeće: Za jedno plaćanje godišnje, tj. za g plaćanja u g godina (m=1, s=1), obračun kamata se vrši sa kamatnom stopom p. Za m plaćanja u jednoj godini, tj. za mg plaćanja u g godina (s=1), obračun kamata se vrši sa p kamatnom stopom . m Za s plaćanja u jednom periodu kapitalisanja, tj. za sm plaćanja u jednoj godini, odnosno za

p s  smg plaćanja u g godina, obračun kamata se vrši kamatnom stopom pc = 1 +  − 1.  m
U praksi se retko pojavljuje potreba da se izračuna broj perioda odnosno broj periodičnih plaćanja. Ako je to ipak potrebno može se iz npr. (55) dobiti sledećim postupkom:

1

p  1 +   m

mg

−1
1 − s

=

Sg P

p  1 − 1 +   m p  1 +   m mg 1 −   s 1 − 1 + p   ⋅  S g  = 1+        m  P  

1   −  p   1 + 1 − 1 + p  s  ⋅  S g mg ln 1 +  = ln    m   P  m       

    

23

1   −  p  s   Sg  ln 1 + 1 − 1 +  ⋅     m   P    mg =  p  ln 1 +   m

    

(55b)

Iz (59) dobijemo: p − N  Sg  e np N = 1 + 1 − e s    P p   − N S  1 n= ⋅ ln  1 + 1 − e s  g    pN  P  

(59b)

Na sličan način se vrši transformacija i ostalih jednačina. U problemima ovakve vrste se retko pojavljuje i potreba za izračunavanjem kamatne stope. Ako je to ipak potrebno problem se ne može rešiti eksplicitnim izračunavanjem p, ali se može rešiti metodima približnog rešavanja algebarskih jednačina višeg stepena, npr. iterativnim metodom. Suštinu ovog metoda čini postupno (iterativno) zamenjivanje numeričkih vrednosti umesto p takvih da razlika leve i desne strane jednačine teži nuli. Korišćenjem kompjuterske tehnike ovaj problem se rešava sa željenom preciznošću i brzo.

5. AMORTIZACIJA ZAJMOVA
Zadatak finansijske matematike je kvantitativna analiza otplate (amortizacije) zajmova, uz napomenu da se zajmovi koji imaju specifičan karakter (kao npr. zajmovi podeljeni na obveznice) obra uju posebno. Zajam može biti vraćen jednokratno u celosti, pa se u tom slučaju primenjuje obračun prikazan u poglavlju o kamaćenju i diskontovanju jednokratnih plaćanja. U ovom poglavlju ćemo razmatrati slučaj amortizacije (otplate) postepeno, višekratnim iznosima koji se nazivaju rate ili anuiteti, a mogu biti jednaki ili različiti. Ako su različiti, onda anuiteti mogu da se menjaju prema nekom od matematičkih zakona (npr. prema aritmetičkoj ili geometrijskoj progresiji), a mogu biti različiti bez odre ene pravilnosti me u njima. Polazeći od pretpostavke da pozajmljivanje i vraćanje duga podrazumeva i plaćanje kamate od strane dužnika, anuitet treba da sadrži i kamatu na dug koji prestaje nakon plaćanja prethodnog anuiteta i deo za koji se smanjuje dug u posmatranom periodu (ovaj deo se obično naziva otplata). Prema tome važi:
Aj = Ij + Bj Aj je oznaka za anuitet u j–tom periodu; Ij je oznaka za kamatu u j–tom periodu; Bj je oznaka za otplatu u j–tom periodu.

(60)

Pored ovih oznaka koristiće se i sledeće:
Z je oznaka za zajam, O je oznaka za otplaćeni deo duga, D je oznaka za dug (ostatak duga) .

24

5.1. Anuiteti jednaki
Pretpostavimo da se plaćanje anuiteta vrši u momentu obračuna kamate relativnom ili konformnom stopom na kraju perioda kao na sledećoj vremenskoj liniji (Slika 4):
Slika 4
1 2 smg-1 smg

Z

A

A

A

A

s je oznaka za broj anuiteta u jednom periodu datog kapitalisanja i istovremeno broj perioda u kojima se vrši obračun kamate konformnom kamatnom stopom.

Poštujući osnovne principe finansijske matematike zajam Z mora biti suma diskontovanih vrednosti budućih anuiteta, tj.
Z = A(1+p/m)
–1/s

+ A(1+p/m)

–2/s

+ ... + A(1+p/m)

–smg/s

,

odnosno:
Z=A⋅ 1 − (1 + p / m) −mg (1 + p / m)1 / s − 1

(61)

odnosno:
Z=A⋅
1 − (1 + p / m) −mg 1 − (1 + pc )− smg =A⋅ pc pc

(61a)

pri čemu je: pc = (1+p/m)
1/s

–1 ∼ 1+pc = (1+p/m)

1/s

Za s=1, važi:
Z=A⋅ 1 − (1 + p / m) −mg p/m

(62)

Za m=1 i s=1 važi:
Z = (A/p)(1–(1+p) )
–g

(63)

Ako je data kamatna stopa pN (koja ne mora biti godišnja) i odgovarajući broj perioda n, a nije eksplicitno rečeno kakvo je kapitalisanje, onda važi:
Z=A⋅ 1 − (1 + pN )−n pN

(64)

Ako se u jednom periodu za koji važi pN plaća s anuiteta, onda važi:
Z=A⋅ 1 − (1 + pN ) −n (1 + pN )1/ s − 1

(65)

Za s=1 od (64) se dobije (65).

25

Sada raspolažemo sa dovoljno elemenata da postavimo sledeći zadatak:
Primer 10.

Zajam od Z din treba otplatiti za g godina uz kamatnu stopu p i m kapitalisanja godišnje sa s anuiteta u jednom periodu kapitalisanja. Izraditi plan amortizacije, kontrolisati ga i utvrditi veze izme u veličina u planu amortizacije. Rešenje:

I Izrada plana amortizacije
Opšti zadatak podrazumeva da su veličine Z, g, p, m i s date, pa da bi se pristupilo izradi plana amortizacije treba izračunati A. Ovo se može uraditi transformacijom (62), (63) i (64) iz kojih se dobije:
A=Z⋅ (1 + p / m)1/ s − 1 1 − (1 + p / m) −mg Z ⋅ pc 1 − (1 + p / m) −mg p/m 1 − (1 + p / m) −mg Z ⋅ pc 1 − (1 + pc ) − smg

(61a)

ili
A= =A⋅

(61b)

odnosno:
A=Z⋅

(62a)

odnosno:

A = Z ⋅ (p/(1–(1+p)–g))

(63a)

Opšti plan amortizacije prikazujemo u Tabeli 1.
Tabela 1

j 1 2 3 ... k k+1 ... smg ∑
D0=Z D1=D0–B1=Z–O1 D2=D1–B2=Z–O2 ...

Dj–1

Ij=pc⋅ Dj–1 1/s pc=(1+p/m) –1 I1=pc ⋅ D 0 = pc ⋅ Z I2 = pc ⋅ D1 I3 = pc ⋅ D2 ... Ik = Pc ⋅ Dk–1
... Ismg = pc ⋅ Dsmg–1 smg j =1

B j = A – Ij
B 1=A – I1 B 2 = A – I2 B 3 = A –I3 ... B k = A – Ik ... B smg = A – Ismg smg j =1

Dk = Dk–1 – B k = Z – O k ... Dsmg–1 =D smg–2–B smg–1=Z–Osmg–1 smg j =1

∑ D j−1

∑ Ij =pc ∑ D j−1 j =1

smg

∑ B j =Z

Primer 11.

Zajam od 30.000 din. treba otplatiti za 5 meseci jednakim mesečnim anuitetima, uz polugodišnje kapitalisanje i 18% kamate godišnje. Rešenje: (Tabela 2)
Z = 30.000; g = 5/12; m=2; s=6; p=0,18 A = 30.000 ⋅ 1,091/ 6 − 1 1 − 109 − 2⋅5 / 12 , = 6.262,89
Tabela 2

j

Dj–1

Ij=pc ⋅ Dj–1

B j = A – Ij

26
30000,00 24171,11 18257,89 12259,13 6173,58 90861,71
1/6

1 2 3 4 5 ∑

434,00 349,67 264,13 177,35 89,31 1314,46

5828,89 5913,22 5998,76 6085,54 6173,59 30000,00

pc = 1,09 –1 = 0,014466592; A = 6.282,89 Primer 12.

Zajam od 30.000 din. treba otplatiti za 5 meseci jednakim mesečnim anuitetima, uz 8% kamate mesečno. Rešenje: (Tabela 3)
Pošto učestalost kapitalisanja nije definisana, problem možemo rešiti pomoću jednačine (5) ovako: Z = 30.000; pN = pM = 0,08; n = M = 5; pM 0,08 A=Z⋅ =30.000 ⋅ = = 7.513,69 −M 1 − (1 + pM ) 1 − 1,08 − 5 ili pomoću (6) ovako: Z = 30.000; pN = pM = 0,08; n = M = 5; s=1. a može i pomoću (2a) ako se pretpostavi mesečno kapitalisanje, ovako: Z = 30.000; g=5/12; m = 12; s=1; p/m = pM = 0,08 A = 30.000 ⋅ 0,081 / 1 − 1 1 − 1,08 −12⋅ 5 / 12

Tabela 3

j 1 2 3 4 5 ∑

Dj–1 30.000,00 24.886,31 19.363,52 13.398,90 6.957,12 94.605,85

Ij=0,08 ⋅ Dj–1 2.400,00 1.990,90 1.549,08 1.071,91 556,57 7.568,46

B j = A – Ij 5.113,69 5.522,79 5.964,61 6.441,78 6.957,13 30.000,00

pc = 0,08; A = 7.513,69

U praksi se zbog jednostavnijeg prikaza često postupa i ovako: objedini se zajam i ukupna kamata, pa se od tako objedinjenog duga oduzme anuitet da bi se dobilo stanje duga (zajedno sa kamatom). Ovo se ponavlja iz perioda u period dok se ne dobije da je stanje duga nula.
Primer 13.

Neka je u 12. primeru odre eno da anuiteti dospevaju svakog 10. u mesecu počev od 10.7.2008. Tada plan otplaćivanja može izgledati ovako (Tabela 4):

Tabela 4

Redni broj anuiteta 1 2 3

Dan dospeća anuiteta 10.07.2000. 10.08.2000. 10.09.2000.

Anuitet
7.513,69 7.513,69 7.513,69

Stanje duga
30.054,77 22.541,08 15.027,39

27
10.10.2000. 10.11.2000. 7.513,69 7.513,69 7.513,70 0

4 5

Z + ∑I = 5 ⋅ A = 37.568,46; A = 7.513,69

Problemi u ovom slučaju nastaju ako dužnik izrazi želju da preostali dug isplati u celosti pre roka dospeća poslednjeg anuiteta. Pretpostavimo da u ovom primeru dužnik hoće da isplati preostali dug na dan 1.9.2008. godine. Znači dužnik na dan 1.9.2008. treba da plati, treći, četvrti i peti anuitet diskontovano na dan 1.9. tj.
D = (7.513,69 + 7.513,69 ⋅ 1,08 D = 20450,52 din
–1

+ 7.513,70 ⋅ 1,08 ) ⋅ 1,08

–2

–9/31

.

dužnik treba da plati na dan 1.9.2008. da bi preostali dug platio u celosti.

Do istog rezultata možemo doći ako ostatak duga posle drugog plaćenog anuiteta (Tabela 3) u iznosu od 19363,52 din ukamatimo i svedemo na dan 1.9.2008. (sa 10.8.2008.), tj. biće:
D = 19.363,52 ⋅ 1,08
22/31

= 20.450,52 din.

Primetimo da je u prvom načinu upotrebljeno –9/31 iako se radi o 9 dana iz septembra, koji ima 30 dana. Ovako je ura eno zbog toga što smo za obračunski mesec, u kome važi mesečna stopa, uzeli period od 10.8.2008. do 10.9.2008. a u tom periodu ima 31 dan. Da je uzeto da je obračunski mesec period od prvog do zadnjeg dana u mesecu onda se ne bi dobio isti rezultat na oba načina. Ako dužnik želi preostali dug platiti na dan 10.9.2008. onda treba da plati dospeli anuitet za taj dan u iznosu od 7513,69 plus dug koji proističe iz poslednja dva anuiteta koji dospevaju za plaćanje 10.10. i 10.11. (pazi to nije jednako stanju duga u poslednjoj koloni koja glasi na iznos od 15.027,39 din.) tj.
D = 7.513,69 + 7.513,69 ⋅ 1,08
–1

+ 7.513,70 ⋅ 1,08

–2

= 20.912,60 din.

II Kontrole plana amortizacije
Iz opšteg plana amortizacije i prikazanih konkretnih slučaja možemo zaključiti da je plan ispravan ako važi sledeće: 1) Poslednja otplata mora biti jednaka poslednjom ostatku duga, odnosno ostatku duga na početku poslednjeg perioda nakon smg–1 plaćenih anuiteta, tj. B smg = Dsmg–1

(66)
2) Zbir svih otplata mora biti jednak zajmu, tj. smg j =1

∑B j = Z
(67)

3)

Zbir ukupne kamate i ukupnog iznosa otplata mora biti jednak zbiru svih anuiteta, tj. smg j =1

∑Ij + ∑B j j =1

smg

= smgA

(68)
Obrasci (67) i (68) omogućuju izračunavanje ukupne kamate i bez izrade plana amortizacije, tj.: smg j =1

∑Ij

= smg A – Z

28

(69)
4) Kamata na zbir kolone ostataka duga (Dj–1), računato za 1 period, mora biti jednaka ukupnoj kamati, tj. pc smg j =1

∑ D j −1 = ∑ I j j =1

smg

(70)

III Veze izme u veličina u planu amortizacije
Izme u velič ina u planu amortizacije i vezanih za plan amortizacije, postoje funkcionalne veze tako da se pomoću njih može izračunati željena veličina, polazeć i od ostalih datih podataka, i bez izrade plana amortizacije. Može se slobodno reći da već i obrasci (10) do (11) predstavljaju deo takvih funkcionalnih veza. Za formiranje ostalih po imo od: Ik = ((1+p/m) –1) Dk–1 = pc ⋅ Dk–1
1/s

(71) pri čemu je Dk=Z, a Dk = A ⋅ odnosno: Dk = A ⋅ 1 − (1 + p c ) −(smg −k ) pc 1 − (1 + p / m)−(smg− k ) / s (1 + p / m)1/ s − 1

(72)

(72a)
D k je oznaka za ostatak duga posle prvih k plaćenih anuiteta i predstavlja zbir diskontovanih vrednosti (smg–k) neplaćenih anuiteta na početku (k+1)–vog perioda, tj. D k =Ak+1 ⋅(1+p/m)
–1/s

+ Ak+2 ⋅(1+p/m)

–2/s

+ ... + Asmg (1+p/m)

–(smg–k)/s

(72') pa smo (72) dobili istim postupkom kojim smo dobili (61) ili zamenom u (61) smg–k umesto smg. Dalje, pošto je A=Bj+Ij, biće: B k = A – Ik, Bk = A – pc ⋅ Dk–1, B k = A – pc ⋅ A 1 − (1 + pc ) −( smg −(k −1)) pc
–(smg+1–k)

Bk = A ⋅ (1+pc) odnosno:

(73)

B k = A ⋅ (1+p/m)

–(smg+1–k)/s

(73a)
Tako smo uspostavili direktnu vezu izme u bilo koje otplate i anuiteta, koja se po potrebi može pisati i ovako: A = Bk (1+p/m) odnosno: A = Bk (1+pc) Prema (73) važi i ova jednačina: B L = A ⋅ (1+ pc)
–(smg+1–L) smg+1–k –(smg+1–k)/s

(74)

(74a)

(75)

29

odnosno: BL = A(1+ p/m)–(smg+1–L)/s

(75a)
Deljenjem (75) sa (73) dobije se: BL/Bk= (1+pc)L–k ∼ BL = Bk(1+pc)L–k

(76) odnosno: B L=Bk(1+p/m)(L–k)/s

(76a)
(76) odnosno (76a) su veze izme u bilo koje dve otplate. Iz (75a) zaključujemo da važi redom: B1 = A(1+p/m)
–smg/s

,

B2 = A(1+p/m)–(smg–1)/s,..., B k = A ⋅ (1+p/m)–(smg+1–k)/s, Bk+1 = A(1+p/m) Upore ujući ovaj niz sa (72') zaključujemo da važi: D k = B k+1+B k+2+...+Bsmg, tj. da je Dk ostatak duga koji predstavlja zbir neplaćenih smg–k otplata. Dalje zaključujemo da važi: tj.: Ok = B1 + B2 + ... + Bk, Ok = A(1+p/m) odnosno: O k = A(1+pc)
–smg –mg –(smg–k)/s

,..., Bsmg = A ⋅ (1+p/m)

–1/s



(1 + p / m)k / s − 1 (1 + p / m)1/ s − 1

(77)
(1 + p c )k − 1 pc



(77a)
Korišćenjem (75) i (75a) može se pisati i ovako: Ok = B1 ⋅ odnosno: Ok = B1⋅ pri čemu je: smg (1 + p / m)k / s − 1 (1 + p / m)1/ s − 1

(78)
(1 + p c )k − 1 pc

(78a)
Osmg =
Primer 14.

∑ B j = Z, j =1

O k + Dk = Z

Zajam od 100.000 din. treba otplatiti za 3 godine mesečnim jednakim anuitetima uz 18% kamate godišnje i godišnje kapitalisanje. Odrediti: a) 13. otplatu; b) 28. otplatu;

30

c) otplaćeni deo duga u prvih pola godine; d) deo duga koji se može otplatiti sa drugih šest anuiteta; e) ukupnu kamatu i f) izraditi plan amortizacije za poslednja tri meseca. Rešenje:
Z = 100.000; g= 3; m = 1; s= 12; p=0,18

a)

= 3.548,68 din. 1 − 1,18 − 3 –24/12 B13 = A ⋅ 1,18 = 2.548,61 din. B 28 = A ⋅ 1,18 O 6 = A ⋅ 1,18
–9/12

A = 100.000 ⋅

1,181 / 12 − 1

b) c) d)

= B13 ⋅ 1,18
6 / 12

15/12

= 3.134,40 din.

–3



1,18

−1

1,181/ 12 − 1

= 13.417,38 din.

= 27.992,39 din. je otplaćeni deo duga sa prvih 12 anuiteta. 1,181/ 12 − 1 O12 – O6 = 14.575,01 din je deo duga koji se može otplatiti anuitetima od sedmog do dvanaestog, tj. sa drugih 6 anuiteta.

O 12 = A ⋅ 1,18–3 ⋅

1,1812 / 12 − 1

e)

∑ Ij = 36 ⋅ A – Z = 27.752,41 din. j =1

36

f) Za izradu dela plana amortizacije za poslednja tri meseca (vidi Tab. 10-11) potrebno je izračunati ostatak duga posle 33 plaćena anuiteta, tj.
D33 = A ⋅ 1 − 1,18 −3 / 12 1181 / 12 − 1 , 10.357,03 din.

j 34 35 36 pc = 1,18
–1/12

Dj–1 10.357,03 6.952,19 3.500,07

Ij = pc ⋅ D j–1 143,84 96,56 48,61

Bj = A – Ij 3.404,84 3.452,12 3.500,07

–1 = 0,01388843; A = 3.548,68

Za slučaj da je nepoznat broj anuiteta ili kamatna stopa važi ono što je rečeno da važi za periodič na plaćanja uopšte, uz napomenu da pojmovi vreme amortizacije i broj anuiteta nisu isto, ali se broj anuiteta odre uje iz prethodno odre enog vremena amortizacije. Pri odre ivanju broja anuiteta dat je zajam i dat je anuitet, pa mogu nastupiti sledeća dva slučaja: izračunamo vreme amortizacije (smg)t i za rezultat dobijemo ceo, prirodni broj. Ovaj broj je ujedno i broj anuiteta pa se radi o već prikazanom slučaju jednakih anuiteta. 2) Izračunamo vreme amortizacije (smg) t i za rezultat dobijemo broj koji nije ceo, tj. smg–1 lx+2 > ... > lx+n. Neka je dalje dx oznaka za broj lica koja umru u toku (x+1) -ve godine, tj: izme u punih x i x+1 godina. Lako se uočava da je: (1) dx = lx - lx+1 ⇒ lx+1 = lx - dx Koristeći račun verovatnoće, dalje zaključujemo: Verovatnoća px da će lice staro x godina doživeti (x+1)-nu godinu iznosi: (2) px = l x +1 lx

Verovatnoća da će lice staro (x+1)-nu godinu doživeti x+2 godine iznosi: (3) px+1 = l x +2 l x +1 l x+3 l x +2 l x+k l x + k −1

Po analogiji zaključujemo da važi: (4) px+2 = itd. (5) px+k-1 = (6) px+k = itd. l x + n−1 l x + n− 2 l (8) px+n-1 = x + n l x + n−1

l x + k +1 l x+k

(7) px+n-2 =

(9) px+n =0

45

Množenjem (2) sa (3) dobijemo: (10) 2 p x = l x +2 , što predstavlja verovatnoću da će lice staro x godina doživeti x + 2 lx

godine. Množenjem (2), (3) i (4) dobijemo: (11) 3 p x = godine. Proizvod px ⋅ px+1 ⋅ px+2 ... px+k-1 daje: (12) k l x +3 , što predstavlja verovatnoću da će lice staro x godina doživeti x+3 lx

px =

l x+k , što predstavlja verovatnoću da će lice staro x godina doživeti x+k lx

godine. Proizvod px ⋅ px+1 ⋅ px+2 ... px+k-1 ⋅ px+k ⋅ ... px+n-1 daje: (13) n px =

l x+n , što predstavlja verovatnoću da će lice staro x godina doživeti x+n lx

godina. Neka je qx oznaka za verovatnoću da lice staro x godina neće doživeti x+1 godinu, tj. da će umreti u toku (x+1)-ve godine (14) q x = d x l x − l x +1 l = = 1 − x +1 = 1 − p x lx lx lx

Verovatnoća da lice staro x godina neće doživeti x+2 godine iznosi: (15) / 2 q x = l x − l x+2 l = 1 − x + 2 = 1− 2 p x lx lx

itd. Verovatnoća da lice staro x godina neće doživeti x + k godina, biće: (16)
/k

qx =

l x − l x+k l = 1 − x + k = 1− k p x lx lx

itd. Verovatnoća da lice staro x godina neće doživeti x+n godina, biće: (17)
/n

qx =

l x − l x+n l = 1 − x + n = 1− n p x lx lx

Primetimo da važe relacije: p x + q x = 1, 2 p x +, / 2 q x = 1,..., n p x + / n q x = 1

46

3. primer Za lice staro 35 godina izračunati verovatnoću: a) da će doživeti 36. godinu b) da neće doživeti 36. godinu, tj. da će umreti u toku 36. godine života c) da će doživeti 50 godina života d) da neće doživeti 50 godina života, tj. da će umreti pre nego što navrši 50 godina života. Rešenje: a) x = 35 Na osnovu (2), uz upotrebu Tablica smrtnosti, biće: p 35 = l36 81814 = = 0,990712 = 99,07% l 35 82581

b) Prema (14) biće: q35 = 1 − p35 = 0,009288 = 0,93% = 9,3 ‰

c) prema (12), biće:
15

p 35 =

l35+15 69517 = = 0,8418038 = 84,18% 82581 l35

d) Prema (16), biće:
/ 15

q35 = 1−15 p35 = 0,158196 = 15,82%

Ako je G oznaka za broj članova neke grupe lica starosti x godina, onda će broj članova ove grupe koji će verovatno živeti posle k godina biti: (18) Gk = G⋅ k p x = G ⋅ l x+k lx

4. primer U jednoj firmi ima 14 radnika sa po 20 godina života, 10 radnika sa po 28 godina, 8 radnika sa po 34 godine, 5 radnika sa po 42 godine i 2 radnika sa po 56 godina. Koliko od ovih radnika će verovatno živeti posle 15 godina? Rešenje
G15 = 14 ⋅ +8⋅ l 20 +15 l l l l 82581 76173 + 10 ⋅ 28+15 + 8 ⋅ 34 +15 + 5 ⋅ 42+15 + 2 ⋅ 56 +15 = 14 ⋅ + 10 ⋅ + l 20 l 28 l34 l 42 l56 93268 87726

70580 60658 33510 + 5⋅ + 2⋅ ≈ 33 83339 77012 62094

Posle 15 godina će verovatno biti u životu 33 od 39 radnika posmatrane firme.

1.6. Verovatno i srednje trajanje života

47

Ako prihvatimo da verovatnoća da će lice staro x godina živeti u proseku još k godina iznosi 50%, tj. 1/2, onda se iz relacije: (19) l x+k 1 l = ⇒ l x+k = x lx 2 2

dobije x + k kao broj koji možemo prihvatiti kao verovatno trajanje života osobe stare x godina. 5. primer Koliko iznosi verovatno trajanje života osobe stare 35 godina? Rešenje: l35+ k =

82581 = 41290,5 2

Uvidom u Tablice smrtnosti zaključujemo da je: l 67 = 42565 > l35+ k = 41290,5 > l68 = 40374 tj. da je 67 < 35 + k < 68 Po dogovoru zaokružujemo na manji broj godina tj. uzimamo da je: 35 + k ≈ 67 ⇒ k ≈ 32. Verovatno trajanje života lica starog 35 godina iznosi približno još 32 godine. Za odre ivanje srednjeg trajanja života po imo od sledećih varijanti: I varijanta Uzmimo da sve osobe koje umru u toku jedne godine umru početkom godine. Po ovoj varijanti od grupe koja čini lx lica starih x godina sledeću (x+1)-vu godinu doživeće lx+1 lica. Svako od ovih lx+1 lica u posmatranoj godini živi po 1 godinu, pa ukupan broj proživelih godina za posmatranu grupu lx+1. Drugu godinu proživeće lx+2 osobe, itd. lx+1 + lx+2 + lx+3 + ... je ukupan broj godina koje prožive sve osobe grupe od lx lica. Srednje trajanje života lica iz ove grupe biće: (20) e x = l x +1 + l x + 2 + l x +3 + ... lx

II varijanta Uzmimo da sve osobe koje umru u toku jedne godine, umru krajem godine, pa će biti: (21) e' x = l x + l x +1 + l x + 2 + ... = 1 + ex lx

Rešenje problema približnog odre ivanja srednjeg trajanja života bi moglo da se na e u aritmetičkoj sredini I i II varijante jer se umiranje raspore uje tokom cele godine, pa će biti:

48

(22)

o ex =

e x + e' x e x + 1 + e x 1 = = + ex 2 2 2

6. primer: Koliko iznosi srednje trajanje života osobe stare 35 godina? Rešenje: o e35 =

1 l36 + l37 + l38 + ... 2508901 + = 0,5 + 2 l 35 82581

o e35 ≈ 30,88

Očekivano srednje trajanje života lica starosti 35 godina je još 30,88 godina. 1.7. Komutativni brojevi Napred objašnjeni pokazatelji lx i dx vezani za broj živih odnosno umrlih lica čine grupu tzv. osnovnih brojeva tablica smrtnosti, pri čemu je: lx+k - oznaka za broj živih lica starih x+k godina dx+k - oznaka za broj umrlih lica u toku (x+k+1)-ve godine, pa je dx+k = lx+k-lx+k+1 Upotrebom ovih osnovnih brojeva i obračunske kamatne stope p izračunavaju se sledeći izvedeni brojevi, pod nazivom komutativni brojevi:
A) Komutativni brojevi za živa lica:

(23) Dx = l x (1 + p )− x = l x ⋅ r − x =

lx , rx

r = 1+ p

Dx je oznaka za broj diskontovanih živih lica starih x godina Slično objašnjavamo Dx+1, Dx+2, Dx+3, ... (24) Nx = Dx + Dx+1 + Dx+2 + ... + Dω Nx je oznaka za komutativni broj koji predstavlja zbir brojeva diskontovanih živih lica, počev od starosti x do najdublje starosti ω. Po analogiji zaključujemo da važi: (25) Nx+1 = Dx+1 + Dx+2 + ... + Dω Oduzimanjem (25) od (24) dobije se: (26) Nx - Nx+1 = Dx ⇒ Nx+1 = Nx - Dx ⇒ Nx = Dx + Nx+1 (27) Sx = Nx + Nx+1 + Nx+2 +... + Nω

49

Sx je oznaka za komutativni broj koji predstavlja zbir zbirova diskontovanih živih lica, počev od starosti x do najdublje starosti ω, koju prema tablicama doživi posmatrana grupa. Po analogiji zaključujemo da važi: (28) Sx+1 = Nx+1 + Nx+2 + ... + Nω Oduzimanjem (28) od (27) dobije se: (29) Sx - Sx+1 = Nx ⇒ Sx = Nx + Sx+1 ⇒ Sx+1 =Sx -Nx
B) Komutativni brojevi za umrla lica:

(30) Cx = dx(1+p)-(x+1) = dx⋅r-(x+1) Cx je oznaka za broj diskontovanih umrlih lica u toku (x+1)ve godine Slično objašnjavamo Cx+1 , Cx+2 , Cx+3 ... (31) Mx = Cx + Cx+1 + Cx+2 + ... + Cω-1 Mx je oznaka za komutativni broj koji predstavlja zbir brojeva diskontovanih umrlih lica, počev od onih koja su umrla u toku (x+1)-ve godine. Po analogiji zaključujemo da važi: (32) Mx+1 = Cx+1 + Cx+2 + ... + Cω-1 Oduzimanjem (32) od (31) dobije se: (33) Mx - Mx+1 = Cx ⇒ Mx = Cx + Mx+1 ⇒ Mx+1 =Mx -Cx (34) Rx = Mx + Mx+1 + Mx+2 + ... + Mω-1 Rx je oznaka za komutativni broj koji predstavlja zbir zbirova brojeva diskontovanih umrlih lica, počev sa onima koji su umrli u toku (x+1)-ve godine starosti. Po analogiji zaključujemo da važi: (35) Rx+1 = Mx+1 + Mx+2 + ... + Mω-1 Oduzimanjem (35) od (34) dobije se: (36) Rx - Rx+1 = Mx ⇒ Rx = Mx + Rx+1 ⇒ Rx+1 =Rx - Mx Rezime:

50

lx, px, Dx, Nx i Sx su pokazatelji vezani za broj živih lica. dx, qx, Cx, Mx i Rx su pokazatelji vezani za broj umrlih lica. Veze izme u komutativnih brojeva Dx, Cx, Nx i Mx: Cx = l x − l x +1 l l l = xx+1 − xx+11 = x x − D x +1 x +1 + r r r r ⋅r

(37) Cx = r-1⋅Dx - Dx+1 Po analogiji će biti: (37a) Cx+1 = r-1⋅Dx+1 - Dx+2 (37b) Cx+2 = r-1⋅Dx+2 - Dx+3 itd. Zamenom (37), (37a), (37b)... u (31) dobije se: Mx = Dx ⋅ r-1 -Dx+1 + Dx+1 ⋅ r-1 - Dx+2 + Dx+2 ⋅ r-1 - Dx+3 +... (38) Mx =( Dx + Dx+1+ Dx+2 +...) r-1 - (Dx+1 + Dx+2 + Dx+3 +...) Prema (24) i (25), (38) postaje: (39) Mx = Nx ⋅ r-1 - Nx+1 = Nx ⋅ r-1 - (Nx - Dx) = = Nx (r-1 -1) + Dx = Dx - Nx (1-r-1)

51

2. OBRAČUN TARIFA U ŽIVOTNOM OSIGURANJU Osigurava se: LIČNA RENTA KAPITAL (Višekratni iznos) (Jednokratni iznos) Uplatom: MIZE a) Neposredna a) Osiguranje kapitala (Jednokratni iznos) doživotna renta za slučaj smrti: b) Odložena doživotna - Doživotno renta - Odloženo c) Neposredna - Privremeno privremena renta - Odloženo d) Odložena i privremeno privremena renta b) Osiguranje kapitala za slučaj doživljenja c) Mešovito osiguranje kapitala a) Premija se plaća PREMIJE a) Premija se plaća doživotno (Višekratni iznos) doživotno - Neposredno - Renta se prima osiguranje kapitala neposredno i - Odloženo doživotno osiguranje kapitala - Renta se prima b) Premija se plaća odloženo i privremeno doživotno - Doživotno b) Premija se plaća osiguranje kapitala privremeno za slučaj smrti - Renta se prima - Privremeno neposredno i osiguranje kapitala doživotno za slučaj smrti - Renta se prima privremeno - Privremeno - Renta se prima osiguranje kapitala za slučaj doživljenja odloženo i privremeno - Mešovito osiguranje kapitala

52

2.1. OSIGURANJE LIČNE RENTE 2.1.1. Uplatom mize Miza je jednokratna premija koju osiguranik treba da uplati osiguravajućem društvu, da bi u budućnosti, po osnovu tako uplaćene mize, primao rentu kao višekratni iznos ili kapital, kao jednokratni iznos.
2.1.1.1. Neposredna doživotna renta

a) Anticipativna renta (renta početkom godine - perioda) Opšti zadatak: Koliko iznosi neto miza koju treba da uplati lice staro x godina, da bi po osnovu uplate primalo godišnju rentu od R dinara početkom svake godine, neposredno od dana osiguranja, do kraja života? neka je ax oznaka za neto mizu za 1 din. ovakve rente. Pretpostavimo dalje da će lx lica starih x godina osigurati rentu od po 1 dinara. Osiguravajuće društvo će, u tom slučaju, od lx lica primiti lxax dinara, a isplatiti: - početkom 1. godine lx 1 din = lx din. - početkom 2. godine lx+1 1 din = lx+1 din. - početkom 3. godine lx+2 1 din = lx+2 din. itd. Poštujući principe finansijske matematike koji važe i u aktuarskoj matematici, biće: zbir uplata = zbir isplata (svedenih na "danas") lx ax = lx + l x +1 l x + 2 1 + 2 + ... / x r r r lx l x l x +1 l x + 2 ⋅ a x = x + x +1 + x + 2 rx r r r Nx Dx

Dx ⋅ ax = Dx + Dx+1 + Dx+2 + ... (40) Dx ⋅ ax =Nx ⇒ ax = (41) M = R ⋅ ax b) Dekurzivna renta (renta krajem godine) Opšti zadatak: Koliko iznosi neto miza koju treba da uplati lice staro x godina, da bi po osnovu uplate primalo godišnju rentu od R dinara, krajem svake godine, neposredno od godine osiguranja do kraja života? Neka je a'x oznaka za neto mizu za 1 din. ovakve rente.

53

Uplate = Isplate : l x a ' x = l x +1 ⋅ r −1 + l x + 2 ⋅ r −2 + ... D x ⋅ a ' x = D x +1 + D x + 2 + ... D x ⋅ a' x = N x − Dx /⋅ r − x l x a ' x ⋅r − x = l x +1 ⋅ r −( x +1) + l x + 2 ⋅ r −( x + 2) + ...

(42) a'x =

N x − Dx N x N = − 1 = a x − 1 = x +1 Dx Dx Dx

(43) M = R ⋅ a'x 7. primer Lice staro 35 godina, 25 godina i 65 godina, osigurava rentu od 1000 dinara, koju će primati od dana osiguranja do kraja života, godišnje: a) anticipativno, b) dekurzivno. Koliko iznosi miza za ovo osiguranje? Rešenje: a)Za x = 35 a35 =
N 35 358785,45 = = 17,14437 D35 20927,30

M = 1000 ⋅ a35 = 1000 ⋅ 17,14437 = 17144,37 din. Za x = 25 M = 1000 ⋅ a25 = 1000 ⋅ Za x = 60 M = 1000 ⋅ a65 = 1000 ⋅ b) Za x = 35 a'35 =
N 35+1 =16,14437 D35 N 25 633626,65 = 1000 ⋅ = 18802,75 din. D25 33698,62

N 65 32276,412 = 1000 ⋅ = 8835,55 din. D65 3653,017

M = 1000 ⋅ a'35 = 16144,37 din.
2.1.1.2. Odložena doživotna lična renta

Opšti zadatak: Lice staro x godina osigurava rentu od R dinara koju treba da prima doživotno, počev od isteka k godina od dana osiguranja. Izračunati neto mizu za ovo osiguranje. Napomena: Ako osiguranik umre pre nego što počne da prima rentu, uplaćenu mizu zadržava

54

osiguravajuće društvo, a ako umre posle primljene prve rente, preostali deo mize se koristi za isplatu živim osiguranicima. a) Anticipativna renta Ako je k / a x oznaka za neto mizu za 1 dinar ove rente, onda se dobije: (44) ax =
N x+k Dx k/ k/

(45) M = R ⋅ n/ ax ako N x + n → 0, n →ω +1− x ,

ax =

N x − N x+n → ax Dx

tj. ako x + n → ω + 1 odnosno podaci u Tablici smrtnosti. Kraće: n→ ( ω +1− x )

ω je najdublja starost za koju postoje

lim

/n

ax = ax

b) Dekurzivna renta Ako je k / a' x oznaka za neto mizu za 1 dinar ove rente, onda se dobije: (46) k/ a' x =

N x + k +1 Dx k/ (47) M = R ⋅

a' x

8. primer: Lice staro 35 godina osigurava rentu, od 1000 dinara koju će primati doživotno godišnje a) anticipativno, b) dekurzivno, po isteku 15 godina od dana osiguranja. Koliko iznosi neto miza za ovo osiguranje? Rešenje: a)
15 /

a35 =

N 35+15 131765,619 = = 6,2963506 20927,30 D35
15 /

M = 1000 ⋅ b)
15 /

a35 = 6296,35 dinara

a ' 35 =

N 35+15+1 121983,7 = = 5,8289268 D35 20927,30
15 /

M = 1000 ⋅

a ' 35 = 5828,93 dinara.

2.1.1.3. Neposredna privremena renta

Opšti zadatak: Lice staro x godina osigurava rentu od R dinara, da je prima doživotno, ali najviše n godina. Koliko iznosi neto miza za ovo osiguranje?

55

a) Anticipativna renta Ako je / n a x oznaka za neto mizu za 1 dinar ove rente, onda se dobije: (48)
/ n ax

=

N x − N x+n Dx
/n

(49) M = R ⋅

ax

b) Dekurzivna renta a' x oznaka za neto mizu za 1 dinar ove rente, onda se dobije: N − N x + n +1 (50) / n a' x = x +1 Dx

Ako je

/n

(51) M = R ⋅

/n

a' x

9. primer Lice staro 35 godina osigurava rentu od 1000 dinara, da je prima doživotno, ali najviše 20 godina, počev neposredno po osiguranju: a) anticipativno, b) dekurzivno: Koliko iznosi miza za ovo osiguranje?
N 35 − N 55 = 12942,96 din. D35 N − N 56 b) M = 1000 ⋅ / 20 a'35 = 1000 ⋅ 36 = 12293,73 din. D35

a) M = 1000 ⋅

/ 20

a 35 = 1000 ⋅

2.1.1.4.

Odložena privremena renta

Opšti zadatak: Lice staro x godina osigurava rentu od R dinara, da je prima po isteku k godina u toku n godina. Koliko iznosi neto miza za ovo osiguranje? a) Anticipativna renta Ako je k / n a x oznaka za neto mizu za 1 din. ove rente, onda se dobije: (52) ax = N x +k − N x +k + n Dx a k /n x

k/n

(53) M = R ⋅

b) Dekurzivna renta Ako je (54) k/n a' x oznaka za neto mizu za 1 dinar ove rente, onda se dobije:

k / n a' x

=

N x + k +1 − N x + k + n +1 Dx

56

(55) M = R ⋅

k/n

a' x

10. primer Lice staro 35 godina osigurava rentu od 1000 dinara, da je prima po isteku 15 godina, ali najviše 20 godina. Koliko iznosi neto miza za ovo osiguranje, ako je renta: a) anticipativna, b) dekurzivna? Rešenje:
N 35+15 − N 35+15+ 20 = 5491,66din. D35 N − N 35+15+ 20+1 b) M = 1000 ⋅ 15 / 20 a '35 = 1000 35+15+1 = 5134,21din. D35

a) M = 1000 ⋅

15 / 20

a 35 = 1000

2.1.2. Uplatom premije Premija je višekratni iznos koji se uplaćuje u jednakim vremenskim razmacima (godišnje) i jednakim ili promenljivim iznosima, u svrhu osiguranja primanja jednokratnog iznosa (kapitala) ili višekratnog iznosa (rente).
2.1.2.1. Premija se plaća doživotno (godišnje, anticipativno) (A) Renta se prima neposredno i doživotno

Opšti zadatak: Lice staro x godina osigurava rentu od R dinara, da je prima neposredno i doživotno. Koliko iznosi premija P za ovo osiguranje? Rešenje: a) Anticipativna renta Ako je P(ax) oznaka za premiju koja obezbe uje rentu od 1 dinar, onda se dobije: Uplate = Isplate : l x ⋅ P(a x ) + l x +1 ⋅ P(a x ) ⋅ r −1 + l x + 2 ⋅ P(a x ) ⋅ r −2 + ... = l x ⋅ 1 + l x +1 ⋅1 ⋅ r −1 + l x + 2 ⋅ 1 ⋅ r −2 + ... (l x + l x +1 ⋅ r −1 + l x + 2 ⋅ r −2 + ...) ⋅ P(a x ) = l x + l x +1 ⋅ r −1 + l x + 2 ⋅ r − 2 + ...

P(ax) = 1 ⇒ P = R ⋅ P(ax)= R Ovaj slučaj nema praktičnog smisla! b) Dekurzivna renta Ako je P(a'x) oznaka za premiju koja obezbe uje rentu od 1 dinar, onda se dobije:

57

Uplate = Isplate : l x ⋅ P( a ' x ) + l x +1 ⋅ P ( a' x ) ⋅ r −1 + l x + 2 ⋅ P( a ' x ) ⋅ r −2 + ... = l x +1 ⋅ 1 ⋅ r −1 + l x + 2 ⋅ 1 ⋅ r −2 + ... /⋅ r − x (l x ⋅ r − x + l x +1 ⋅ r −( x +1) + l x + 2 ⋅ r −( x + 2) + ...) ⋅ P( a ' x ) = l x +1 ⋅ r − ( x +1) + l x + 2 ⋅ r −( x + 2) + ...

(D x + D x +1 + D x + 2 + ...) ⋅ P(a' x ) = D x +1 + D x + 2 + ...
N x ⋅ P (a ' x ) = N x − D x ⇒ P (a ' x ) = N x − Dx Nx

(56) P(a'x)= 1 -

Dx 1 = 1− Nx ax

(vidi (40))

(57) P = R ⋅ P (a'x) 11. primer Lice staro 35 godina osigurava rentu od 1000 dinara, da je prima neposredno, doživotno i dekurzivno. Koliko iznosi premija za ovo osiguranje, ako je premija anticipativna? Rešenje:
 D  P = 1000 ⋅ 1 − 35  = 941,67din.  N  35  

(B) Renta se prima posle k godina i doživotno (anticipativno)

Opšti zadatak: Lice staro x godina osigurava rentu od R dinara, da je prima posle k godina, doživotno. Koliko iznosi premija za ovo osiguranje? Rešenje: Ako je P ( k / a x ) oznaka za premiju koja obezbe uje rentu od 1 dinar, onda se dobije: (58) P ( k / a x ) =
N x+k Nx

(59) P = R ⋅ P ( k / a x ) 12. primer Lice staro 35 godina osigurava rentu od 1000 dinara. Renta počinje da se prima po isteku 15 godina od dana osiguranja i doživotno. Izračunati premiju koja se plaća anticipativno i doživotno. Rešenje:
P = 1000 ⋅ N 35+15 = 367,25din. N 35

58

2.1.2.2. Premija se plaća privremeno (najviše m puta) i anticipativno (A) Renta se prima neposredno i doživotno

Opšti zadatak: Lice staro x godina osigurava rentu od R dinara, da je prima neposredno i doživotno. Koliko iznosi premija za ovo osiguranje, ako se plaća najviše m puta? Rešenje: Ako je mP(ax) oznaka za premiju koja obezbe uje rentu od 1 dinar, onda se dobije: (60) mP(ax) =
Nx N x − N x+m

(61) P = R ⋅ mP(ax) 13. primer Lice staro 35 godina osigurava rentu od 1000 dinara. Renta se prima neposredno i doživotno, a premija se plaća prvih 14 godina i anticipativno. Izračunati premiju. Rešenje:
P = 1000 ⋅ N 35 N 35 = 1655,75din. − N 35+14

(B) Renta se prima posle k godina i doživotno

Opšti zadatak: Lice staro x godina osigurava rentu od R dinara, da je prima posle k godina, doživotno i anticipativno. Koliko iznosi premija za ovo osiguranje, ako će se plaćati m puta? Rešenje: Ako je ( k / a x ) oznaka za premiju koja obezbe uje rentu od 1 dinar, onda se dobije: (62) mP ( k / a x ) =
N x+k N x − N x+m

(63) P = R ⋅ mP ( k / a x ) 14. primer Lice staro 35 godina osigurava rentu od 1000 dinara. Renta se prima posle 15 godina i doživotno, a premija se plaća prvih 14 godina i anticipativno. Koliko iznosi premija? Rešenje:
P = 1000⋅14 P ( 15 / a 35 ) = 1000 ⋅ N 35+15 = 608,08din. N 35 − N 35+14

59

(C) Renta se prima prvih n godina

(64) mP ( / n a x ) =

N x − N x+n N x − N x+m

(65) P = R ⋅ mP ( / n a x ) 15. primer Lice staro 35 godina osigurava rentu od 1000 dinara. Renta se prima prvih 20 godina, a premija se plaća prvih 14 godina i anticipativno. Koliko iznosi premija? Rešenje:
P = 1000⋅14 P( / 20 a35 ) = 1000 ⋅ N 35 − N 35+ 20 ≈ 1250din. N 35 − N 35+14

(D) Renta se prima posle k godina, ali najviše n puta
N x +k − N x +k + n N x − N x+m (67) P = R⋅m P( k / n a x )

(66) mP ( k / n a x ) =

16. primer Lice staro 35 godina osigurava rentu od 1000 dinara. Renta se prima posle 15 godina ali najviše 20 godina, a premija se plaća prvih 14 godina i anticipativno. Koliko iznosi premija? Rešenje:
P = 1000⋅14 P( 15 / 20 a 35 ) = 1000 ⋅ N 35+15 − N 35+15+ 20 = 530,37din. N 35 − N 35 +14

60

2.2. OSIGURANJE KAPITALA 2.2.1. Uplatom mize Reč je o osiguranju koje podrazumeva uplatu jednokratnog iznosa (miza) radi obezbe enja mogućnosti dobijanja u budućnosti jednokratnog iznosa (kapitala)
2.2.1.1. Osiguranje kapitala za slučaj smrti (A) Doživotno

Po osnovu uplaćene mize naslednicima se isplaćuje osigurani iznos (kapital -K). Ako je Ax oznaka za mizu za 1 dinar kapitala, onda se dobije: Uplate = Isplate :
Ax ⋅ l x = d x ⋅ r −1 + d x +1 ⋅ r −2 + ... /⋅ r − x Ax ⋅ l x ⋅ r − x = d x ⋅ r −( x +1) + d x +1 ⋅ r −( x + 2) + ... Ax D x = C x + C x +1 + ... Ax D x = M x

(68) Ax =

Mx Dx

(69) M = K ⋅ Ax 17. primer Lice staro 35 godina osigurava kapital od 100000 dinara. Kapital se isplaćuje naslednicima posle smrti osiguranika. Koliko iznosi miza za ovo osiguranje? Rešenje:
M = 100000 ⋅ A35 = 100000 ⋅ M 35 = 34060,10din. D35

(B) Odloženo

Naslednicima se isplaćuje K dinara, ali samo ako osiguranik umre po isteku k godina. (70) k/ Ax =

M x+k Dx k/ (71) M = K ⋅

Ax

18. primer Lice staro 35 godina osigurava kapital od 100000 dinara. Kapital se isplaćuje naslednicima ako osiguranik umre po isteku 15 godina od dana osiguranja. Koliko iznosi miza za ovo osiguranje?

61

Rešenje:
M = 100000⋅15 / A35 = 100000 ⋅ M 35+15 = 22525,65din. D35

(C) Privremeno

Naslednicima se isplaćuje K dinara, ali samo ako osiguranik umre u prvih n godina. Ako umre posle toga perioda, osiguravajuće društvo zadržava mizu. (72)
/n

Ax =

M x − M x+n Dx
/n

(73) M = K ⋅

Ax

19. primer Lice staro 35 godina osigurava kapital od 100000 dinara. Kapital se isplaćuje naslednicima ako osiguranik umre u prvih 20 godina. Ako umre posle toga, osiguravajuće društvo zadržava mizu. Koliko iznosi miza za ovo osiguranje? Rešenje:
M = 100000⋅ / 20 A35 = 100000 ⋅ M 35 − M 35+ 20 = 15143din. D35

(D) Odloženo i privremeno

Naslednicima se isplaćuje K dinara, ali samo ako osiguranik umre posle k godina u sledećih n godina. (74) k/n Ax =

M x+k − M x+k +n Dx k/n (75) M = K ⋅

Ax

20. primer Lice staro 35 godina osigurava kapital od 100000 dinara. Kapital se isplaćuje naslednicima ako osiguranik umre posle 15 godina od dana osiguranja, a u toku sledećih 20 godina. Koliko iznosi miza za ovo osiguranje? Rešenje:
M = 100000⋅15 / 20 A35 = 100000 ⋅ M 35+15 − M 35+15+ 20 = 14623,34din. D35

2.2.1.2. Osiguranje kapitala za slučaj doživljenja

Osigurana suma se isplaćuje samo osiguraniku ako doživi narednih n godina. (76)
/n

Ex =

Dx+n Dx

62

(77) M = K ⋅ / n E x 21. primer Lice staro 35 godina osigurava kapital od 100000 dinara. Kapital se isplaćuje osiguraniku ako doživi narednih 20 godina. Koliko iznosi miza za ovo osiguranje? Rešenje:
M = 100000⋅ / 20 E 35 = 100000 ⋅ D35+ 20 = 35076,38din. D35

2.2.1.3. Mešovito osiguranje kapitala

Osigurana suma se isplaćuje osiguraniku ako doživi narednih n godina, a naslednicima, ako umre pre toga. (78) Ax,n =
/n

Ax + / n E x =

M x − M x+n + Dx+n Dx

(79) M = K ⋅ Ax ,n 22. primer Lice staro 35 godina osigurava kapital od 100000 dinara. Kapital se isplaćuje osiguraniku ako doživi narednih 20 godina ili naslednicima ako umre pre toga. Koliko iznosi miza za ovo osiguranje? Rešenje:
M = 100000 ⋅ A35, 20 = 100000( / 20 A35 + / 20 E 35 ) = 100000 ⋅ M 35 − M 35+ 20 + D35+ 20 = 50219,38din. D35

2.2.2. Uplatom premije Reč je o osiguranju koje podrazumeva uplate višekratnog iznosa (premije), radi obezbe enja mogućnosti dobijanja u budućnosti jednokratnog iznosa (kapitala)
2.2.2.1. Premija se plaća doživotno (A) Neposredno osiguranje kapitala (bez uslova i ograničenja)

Naslednicima se isplaćuje osigurana suma (kapital) bez obzira kada osiguranik umre. P(Ax) je oznaka za premiju koja obezbe uje 1 dinar kapitala, pa će biti:

63

Uplate = Isplate : l x ⋅ P( Ax ) + l x +1 ⋅ P ( Ax ) ⋅ r −1 + ... = d x ⋅ r −1 + d x +1 ⋅ r −2 + ... /⋅ r − x

(D x + D x +1 +...) ⋅ P( Ax ) =C x +C x +1 + ...
N x ⋅ P ( Ax ) = M x

(80) P(Ax) =

M x Ax = Nx ax

(81) P = K ⋅ P(Ax) 23. primer Lice staro 35 godina osigurava kapital od 100000 dinara. Kapital se isplaćuje naslednicima posle smrti osiguranika. Koliko iznosi premija za ovo osiguranje? Rešenje:
P = 100000 ⋅ P( A35 ) = 100000 ⋅ M 35 = 1986,66din. N 35

(B) Odloženo osiguranje kapitala

Naslednicima se isplaćuje osigurana suma, ali samo ako osiguranik umre posle k godina. (82) P( k / Ax ) =
M x +k A = k/ x Nx ax

(83) P = K ⋅ P( k / Ax ) 24. primer Lice staro 35 godina osigurava kapital od 100000 dinara. Kapital se isplaćuje naslednicima ako osiguranik umre po isteku 15 godina od dana osiguranja. Koliko iznosi premija za ovo osiguranje? Rešenje:
P = 100000 ⋅ P (15 / A35 ) = 100000 ⋅ M 35+15 = 1313,88din. N 35

2.2.2.2. Premija se plaća privremeno (m puta) (A) Doživotno osiguranje kapitala za slučaj smrti (bez uslova i ograničenja)

Naslednicima se isplaćuje osigurana suma, bez obzira kada osiguranik umre. (84) m P( Ax ) =
Mx Ax = N x − N x+m / m ax

(85) P = K ⋅ m P( Ax )

64

25. primer Lice staro 35 godina osigurava kapital od 100000 dinara. Kapital se isplaćuje naslednicima posle smrti osiguranika. Koliko iznosi premija koja se plaća 14 godina? Rešenje:
P = 100000⋅14 P ( A35 ) = 100000 ⋅ M 35 = 3283,41din. N 35 − N 35+14

(B) Privremeno osiguranje kapitala za slučaj smrti (na n godina)

Naslednicima se isplaćuje osigurana suma, ako osiguranik umre u toku prvih n godina (period privremenog osiguranja), a ako umre nakon toga, osigurana suma se ne isplaćuje nikom. (86) m P( / n Ax ) =
M x − M x+n = N x − N x +m Ax / m ax
/n

(87) P = K ⋅ m P( / n Ax ) 26. primer Lice staro 35 godina osigurava kapital od 100000 dinara. Kapital se isplaćuje naslednicima ako osiguranik umre u toku prvih 20 godina. Koliko iznosi premija koja se plaća prvih 14 godina? Rešenje:
P = 100000⋅14 P ( / 20 A35 ) = 100000 ⋅ M 35 − M 35+ 20 = 1462,46din. N 35 − N 35+14

(C) Privremeno osiguranje kapitala za slučaj doživljenja

Osigurana suma se isplaćuje samo osiguraniku ako doživi n godina privremenog osiguranja. (88) m P( / n E x ) =
Dx+n = N x − N x +m Ex / m ax
/n

(89) P = K ⋅ m P( / n E x ) 27. primer Lice staro 35 godina osigurava kapital od 100000 dinara. Kapital se isplaćuje osiguraniku ako doživi 20 godina od dana osiguranja. Koliko iznosi premija koja se plaća 14 godina? Rešenje:
P = 100000⋅14 P ( / 20 E 35 ) = 100000 ⋅ D35+ 20 = 3387,56din. N 35 − N 35+14

65

(D) Mešovito osiguranje kapitala

Osigurana suma se isplaćuje naslednicima, ako osiguranik umre pre isteka n godina privremenog osiguranja, a osiguraniku ako doživi n godina od dana ugovaranja osiguranja. (90) m P( A x ,n ) =
M x − M x+ n + Dx+n = m P ( / n Ax )+ m P ( / n E x ) N x − N x+m

(91) P = K ⋅ m P( Ax ,n ) 28. primer Lice staro 35 godina osigurava kapital od 100000 dinara. Kapital se isplaćuje naslednicima ako osiguranik umre u prvih 20 godina ili osiguraniku ako doživi 20 godina od dana osiguranja. Koliko iznosi premija koja se plaća prvih 14 godina? Rešenje:
P = 100000⋅14 P ( A35, 20 ) = 100000 ⋅ M 35 − M 35+ 20 + D35+ 20 = 4850,02din. N 35 − N 35+14

66

LITERATURA
1. Kočović, J., Aktuarske osnove formiranja tarifa u osiguranju lica, Ekonomski fakultet u Beogradu, Beograd, 2006. 2. Kočović, J., Rakonjac, A. T., Zbirka rešenih zadataka iz Finansijske i Aktuarske matematike, Ekonomski fakultet u Beogradu, Beograd, 2005. 3. Vugdelija, D., i drugi, Matematika za ekonomiste, Ekonomski fakultet Subotica, Subotica, 2007.

67

TEORIJSKA PITANJA 1. Definicija pojmova: procentni i promilni račun 2. Definicija pojma: interesni (kamatni) račun 3. Definicija pojma: dekurzivno obračunavanje kamate 3. Definicija pojma: anticipativno obračunavanje kamate 4. Osnovni principi obračuna kamate 5. Pojam interesa i kapitalisanja 6. Pojam prostog interesa 7. Pojam složenog interesa 8. Pojam kontinuelnog kapitalisanja 9. Definicija konformne kamatne stope 10. Pojam amortizacije zajmova 11. Opis izrade plana amortizacije ako su anuiteti jednaki 12. Način provere tačnosti plana amortizacije 13. Opis izrade plana amortizacije ako su anuiteti različiti 14. Mogući različiti anuiteti 15. Pojam konverzije zajmova 16. Pojam konsolidacije dugova 17. Pojam eskontovanja menica 18. Mogući akteri u procesu eskontovanja menica 19. razlike i sličnosti Finansijske i Aktuarske matematike 20. Pojam i predmet aktuarske matematike 21. Zakon velikih brojeva 22. Definisanje računa verovatnoće 23. Nastanak i način formiranja Tablice smrtnosti 24. Osnovni i izvedeni pokazatelji Tablice smrtnosti 25. Verovatnoća života i smrti jednog lica 26. Definicija pojma: verovatno trajanje života 27. Definicija pojma: srednje trajanje života 28. Vrste komutativnih brojeva 29. Pojam mize 30. Pojam premije 31. Pojam osiguranja lične rente 32. Vrste osiguranja lične rente uplatom mize 33. Vrste osiguranja kapitala uplatom mize 34. Vrste osiguranja lične rente uplatom premije 35. Vrste osiguranja kapitala uplatom premije

68

FORMULE ZA PREDMET AKTUARSKA MATEMATIKA
1. Matematičko-tehničke osnove životnog osiguranja dx = lx - lx+1 ⇒ lx+1 = lx - dx px = l x +1 lx l x+k k px = lx d qx = x = 1 − px lx
/k

qx =

l x − l x+k l = 1 − x + k = 1− k p x lx lx

l x+k lx l x+k 1 l = ⇒ l x+k = x lx 2 2 l + l + l + ... e x = x +1 x + 2 x +3 lx l + l + l + ... e' x = x x +1 x + 2 = 1 + ex lx 1 o ex = + ex 2 G k = G⋅ k p x = G ⋅ Dx = l x (1 + p )
−x

= l x ⋅ r −x =

lx , rx

r = 1+ p

Dx je oznaka za broj diskontovanih živih lica starih x godina. Nx = Dx + Dx+1 + Dx+2 + ... + Dω Nx je oznaka za komutativni broj koji predstavlja zbir brojeva diskontovanih živih lica, počev od starosti x do najdublje starosti ω. Sx = Nx + Nx+1 + Nx+2 +... + Nω Sx je oznaka za komutativni broj koji predstavlja zbir zbirova diskontovanih živih lica, počev od starosti x do najdublje starosti ω, koju prema tablicama doživi posmatrana grupa.

69

Cx = dx(1+p)-(x+1) = dx⋅r-(x+1) Cx je oznaka za broj diskontovanih umrlih lica u toku (x+1)ve godine. Mx = Cx + Cx+1 + Cx+2 + ... + Cω-1 Mx je oznaka za komutativni broj koji predstavlja zbir brojeva diskontovanih umrlih lica, počev od onih koja su umrla u toku (x+1)-ve godine. Rx = Mx + Mx+1 + Mx+2 + ... + Mω-1 Rx je oznaka za komutativni broj koji predstavlja zbir zbirova brojeva diskontovanih umrlih lica, počev sa onima koji su umrli u toku (x+1)-ve godine starosti. Cx = r-1⋅Dx - Dx+1 Mx = Nx ⋅ r-1 - Nx+1 = Nx ⋅ r-1 - (Nx - Dx) = = Nx (r-1 -1) + Dx = Dx - Nx (1-r-1) 2. Osiguranje lične rente uplatom mize
Neposredna doživotna renta

a) Anticipativna renta ax =
Nx Dx

M = R ⋅ ax b) Dekurzivna renta a'x =
N x − Dx N x N = − 1 = a x − 1 = x +1 Dx Dx Dx

M = R ⋅ a'x
Odložena doživotna lična renta

a) Anticipativna renta k/ ax =

N x+k Dx k/ M=R⋅

ax

b) Dekurzivna renta k/ a' x =

N x + k +1 Dx k/ M=R⋅

a' x

70

Neposredna privremena renta

a) Anticipativna renta
/n

ax =

N x − N x+n Dx
/n

M=R⋅

ax

b) Dekurzivna renta
/n

a' x =

N x +1 − N x + n +1 Dx
/n

M=R⋅

a' x

Odložena privremena renta

a) Anticipativna renta k/n ax =

N x +k − N x +k + n Dx a k /n x

M=R⋅

b) Dekurzivna renta k/n a' x =

N x + k +1 − N x + k + n+1 Dx k/n M=R⋅

a' x

3. Osiguranje lične rente uplatom premije
Premija se plaća doživotno (godišnje, anticipativno) (A) Renta se prima neposredno i doživotno

Dekurzivna renta P(a'x)= 1 Dx 1 = 1− Nx ax

P = R ⋅ P (a'x)
(B) Renta se prima posle k godina i doživotno (anticipativno)

P (k / ax ) =

N x+k Nx

P = R ⋅ P (k / ax )

71

Premija se plaća privremeno (najviše m puta) i anticipativno (A) Renta se prima neposredno i doživotno

m

P(ax) =

Nx N x − N x+m

P = R ⋅ mP(ax)
(B) Renta se prima posle k godina i doživotno m P (k / ax ) =

N x+k N x − N x+m

P = R ⋅ mP ( k / a x )
(C) Renta se prima prvih n godina m P (/ n ax ) =

N x − N x+n N x − N x+m

P = R ⋅ mP ( / n a x )
(D) Renta se prima posle k godina, ali najviše n puta
N x +k − N x +k + n N x − N x+m

m

P (k / n ax ) =

P = R⋅ m P ( k / n a x )

4. Osiguranje kapitala uplatom mize
Osiguranje kapitala za slučaj smrti (A) Doživotno

Ax =

Mx Dx

M = K ⋅ Ax
(B) Odloženo
Ax = M x+k Dx k/ k/

M=K⋅

Ax

72

(C) Privremeno
/n

Ax =

M x − M x+n Dx
/n

M=K⋅

Ax

(D) Odloženo i privremeno k/n Ax =

M x+k − M x+ k + n Dx k/n M=K⋅

Ax

Osiguranje kapitala za slučaj doživljenja
/n

Ex =

Dx + n Dx

M = K ⋅ / n Ex
Mešovito osiguranje kapitala
Ax , n =
/n

Ax + / n E x =

M x − M x+n + Dx+n Dx

M = K ⋅ Ax , n 5. Osiguranje kapitala uplatom premije
Premija se plaća doživotno (A) Neposredno osiguranje kapitala (bez uslova i ograničenja)

P(Ax) =

M x Ax = Nx ax

P = K ⋅ P(Ax)
(B) Odloženo osiguranje kapitala
P ( k / Ax ) = M x+k A = k/ x Nx ax

P = K ⋅ P( k / Ax )

73

Premija se plaća privremeno (m puta) (A) Doživotno osiguranje kapitala za slučaj smrti (bez uslova i ograničenja) m P ( Ax ) =

Mx A = x N x − N x+m / m ax

P = K ⋅ m P( Ax )
(B) Privremeno osiguranje kapitala za slučaj smrti (na n godina) m P( / n Ax ) =

M x − M x+n = N x − N x +m

Ax / m ax
/n

P = K ⋅ m P( / n Ax )
(C) Privremeno osiguranje kapitala za slučaj doživljenja m P( / n E x ) =

Dx+n = N x − N x+m

Ex / m ax
/n

P = K ⋅ m P( / n E x )
(D) Mešovito osiguranje kapitala m P ( A x ,n ) =

M x − M x+ n + Dx+n = m P ( / n Ax )+ m P ( / n E x ) N x − N x+m

P = K ⋅ m P( Ax ,n )

Similar Documents

Free Essay

Cross Cultural Competence

...Semizovac (Bosna i Hercegovina) (+387) 62 396380 aminaselimovic0601@gmail.com RADNO MJESTO NA KOJE SE PRIJAVLJUJETE Specijalist za odnose s kupcima RADNO ISKUSTVO 06/04/2015–danas Referent prodaje-anketar DataLab BiH Hamdije Čemerlića 2/XVI, 71000 Sarajevo Sarajevo (Bosna i Hercegovina) www.datalab.ba komunikacija s klijetima, direktna prodaja, izrada baza podataka, slanje dopisa, administrativni poslovi Djelatnost ili sektor Prodaja i tržišni plasman poslovno informacionog sistema Pantheon 15/01/2015–01/06/2015 Volonter - PR menadžer NVO Demokratski omladinski pokret Kemala Kapetanovića 17, 71000 Sarajevo Sarajevo (Bosna i Hercegovina) www.infozamlade.ba održavanje web stranice, izrada projekta, komunikacija s klijentima, slanje dopisa, selekcija i odabir kandidata za volontiranje, promocija Info centra za mlade Djelatnost ili sektor Nevladina organizacija 01/12/2014–26/12/2014 Studentska praksa UniCredit Bank d.d. Igmanska 60, 71320 Vogošća Sarajevo (Bosna i Hercegovina) www.unicredit.ba arhiviranje dokumentacije, slanje faksova, odgovaranje na upite klijenata Djelatnost ili sektor Bankarstvo OBRAZOVANJE I OSPOSOBLJAVANJE 10/10/2014–danas Master studij (II ciklus) Ekonomski fakultet Sarajevo Trg Alije Izetbegovića 1, 71000 Sarajevo Sarajevo (Bosna i Hercegovina) www.efsa.unsa.ba 20/09/2010–23/09/2013 VSS Bachelor menadžmenta Ekonomski fakultet Sarajevo Trg Alije Izetbegovića 1, 71000 Sarajevo Sarajevo (Bosna i Hercegovina) ...

Words: 394 - Pages: 2